Abdul Malik al-Houthi, tajanstveni vođa jemenske pobunjeničke milicije koji iz skrovišta kontroliše ključni morski prolaz Bab el-Mandeb, diktira globalne trgovačke rute u Crvenom moru i prkosi regionalnim i svjetskim silama

Mohammed bin Salman, prijestolonasljednik i neslužbeni vladar Saudijske Arabije, od njega ima noćne moru. Benjamin Netanyahu otvoreno poručuje da će doživjeti istu sudbinu kao likvidirani lideri Hamasa i Hezbolaha, Yahya Sinwar i Hassan Nasrallah. Njegovo ime je Abdul Malik al-Houthi, lider pobunjeničkog pokreta u Jemenu koji već više od jedne decenije drži pod kontrolom glavni grad Sanu i sve čvršće dominira strateškim prolazom Bab el-Mandeb, koji povezuje Crveno more s Indijskim okeanom.

Abdul Malik nije bio predodređen da stane na čelo vojno-političkog pokreta jemenske šiitske manjine. Na neki način, njegov dolazak na vlast podsjeća na sudbinu sirijskog predsjednika Bashara al-Assada koji je planirao karijeru stomatologa, ali ga je iznenadna smrt starijeg brata primorala da preuzme odgovornost za dinastiju.

Prekretnica za Al-Houthija dogodila se 2004. godine, kada je njegov stariji brat Hussein, osnivač hutijskog pokreta s početka devedesetih, poginuo u okršaju s trupama jemenske vojske pod vodstvom dugogodišnjeg diktatora Alija Abdullaha Saleha. Abdul Malik, najmlađi od devetore braće, tada je imao svega 25 godina. Danas, u svojoj 47. godini, on je nesporni vođa hutijskih pobunjenika koji kontroliraju najvažniji dio teritorije Jemena, inače najsiromašnije zemlje na Bliskom istoku.

Za razliku od drugih islamističkih lidera u regiji, Al-Houthi se rijetko pojavljuje u javnosti. Kada je u njegove ruke 2015. godine pala jemenska prijestolnica, naciji se obratio putem televizijskog prenosa kako bi proglasio pobjedu revolucije „protiv diktature i korupcije“ prethodnog režima. Postavši lider ne samo svog pokreta nego i šiitske manjine u Jemenu, poznate kao zejditski pravac,  Abdul Malik je govorio o „umjerenom islamu“ čiji je jedini cilj obezbijediti zdravstvo i obrazovanje za sve građane, uključujući i sunitsku većinu koja čini dvije trećine od ukupno 43 miliona stanovnika Jemena.

Njegovanje narativa o hutijskom pokretu kao otporu protiv sistemske korupcije i diskriminacije koju je šiitska zajednica preživljavala u vrijeme Salehovog režima objašnjava početni uspjeh pobunjenika čak i među obespravljenim sunitima. Drugi ključni faktor njihove snage leži u gvozdenoj disciplini, koja oštro odudara od slike koju o njima često plasiraju svjetski mediji. Na tim snimcima oni izgledaju kao armija odrpanih nomada sa sjevernih planina, naoružanih tek starim puškama i ručnim bacačima zakačenim preko tradicionalne odjeće. Međutim, današnje hutijske snage raspolažu savremenim raketnim sistemima i dronovima koje im isporučuje Iran. Tim naoružanjem napadaju trgovačke brodove u Crvenom moru i naftna postrojenja unutar Saudijske Arabije, uključujući i mete u neposrednoj blizini aerodroma u Rijadu, što je upalilo sve alarme u saudijskom državnom vrhu.

Hutijski pokret nastao je oko 1992. godine organiziranjem ljetnih edukativnih kampova, koje su pokrenula braća Hussein i Mohammed al-Houthi, s ciljem političko-religijske doktrinacije mladih zejditskih studenata na sjeveru zemlje. Nazvali su se Ansar Allah („Božiji pomagači“). Njihov naziv i same strukturalne osnove podsjećaju na sunitske islamiste u Afganistanu koji su se podigli protiv vlasti u Kabulu pod imenom „talibani“ (studenti teologije).

Njiho ideološki okvir je jednostavan, populistički i direktno usmjeren na populaciju kojoj nedostaju osnovno obrazovanje i zdravstvene usluge, a čiji se svjetonazor zasniva isključivo na principima šiitskog islama. Otac osnivača pokreta bio je ugledni islamski učenjak i teolog, pa su braća Al-Houthi naslijedila autoritet i vjerski ugled među lokalnim stanovništvom. U teoriji, zejditski islam važi za manje radikalan u odnosu na saudijski sunitski puritanizam (selefizam ili vehabizam), ali je i dalje riječ o dogmatskom pravcu: Kur'an se ne preispituje, već se mora primjenjivati u svom doslovnom obliku, i to uz podršku državnog aparata.

U takvim okolnostima formiraju se dva ključna stuba hutijskog pokreta. S jedne strane to je izraženi antivehabizam, jer Saudijsku Arabiju i njenu vjersku doktrinu doživljavaju kao kolonijalnu silu koja tlači Jemen. S druge strane, to je radikalna simplifikacija političkih ciljeva pretočena u jasne parole. Prva i osnovna glasi: „Islam je put“, kao jedini lijek za oslobađanje od utjecaja kršćanskog Zapada i rješavanje problema muslimanske zajednice. Sa izbijanjem građanskog rata i otvorenog vojnog sukoba sa Saudijskom Arabijom, zvaničnoj retorici dodane su i parole usmjerene protiv Izraela, uz nezaobilazni poklič: „Smrt Americi“.

Iran je praktično jedina spoljna sila koja pruža sveobuhvatnu podršku hutijskom pokretu. Povezuje ih zajednička šiitska pripadnost, pravac koji se kroz historiju stalno borio za opstanak u većinski sunitskom okruženju, te vjerski stav da na čelu zajednice mogu biti isključivo potomci Muhamedove porodice. Hutiji u sebi nose mnogo od žara prvih sljedbenika ajatolaha Homeinija, ali je širi društveni kontekst potpuno drugačiji. Iran je drevna nearapska civilizacija u kojoj teokratski režim predstavlja strano tijelo velikom dijelu urbanog stanovništva, dok Jemen i dalje živi u dubokom siromaštvu i visokoj stopi nepismenosti.

Pogodno tlo za rasplamsavanje pobune pripremano je tokom devedesetih godina kroz spomenute ljetne kampove i vjerska predavanja u medresama na sjeveru Jemena, gdje je koncentrirana šiitska populacija. Oružani ustanak protiv diktatorskog režima Alija Abdullaha Saleha izbio je 2004. godine. Godinama je jemenska vojska uspijevala potiskivati pobunjenike unutar nepristupačnih planinskih masiva, ali je val Arapskog proljeća i pad sekularnih režima u regiji dao novi zamah protestima širom zemlje. Pritisak je urodio plodom i Saleh je bio primoran predati vlast svom zamjeniku Hadiju.

To je bio signal hutijama da krenu u silovit napad na Sanu, koju su ubrzo zauzeli. Dolazak šiitskih snaga na vlast izazvao je paniku u Rijadu, pa je Saudijska Arabija 2015. godine okupila vojnu koaliciju i ušla u rat s ciljem povratka „legitimne vlade“, koja se povukla u južnu luku Aden. Za saudijski vrh pad Jemena bio je geostrateški neprihvatljiv. Uspostavljanje šiitske vlasti u Sani, podržane od strane njihovog glavnog regionalnog rivala Irana, stvorilo je opasan efekat kliješta oko naftne supersile i čuvara svetih mjesta Meke i Medine.

Rat u Jemenu, kompleksan splet građanskog sukoba i otpora saudijskoj intervenciji, odnio je desetine hiljada života i prouzrokovao jednu od najtežih humanitarnih kriza na svijetu. U aprilu 2022. godine Ujedinjene nacije su uspjele isposlovati primirje između hutija i Saudijske Arabije, ali su krhki dogovori narušeni obnovom sukoba i tezauracijom tenzija na moru.

Preuzimanjem kontrole nad lučkim gradom Mochom, hutiji su osigurali direktan utjecaj nad tjesnacem Bab el-Mandeb, morskim prolazom koji spaja Crveno more s Indijskim okeanom i Adenskim zaljevom. Iako ovaj morski prolaz nema isti obim protoka kao Hormuški tjesnac na izlazu iz Perzijskog zaljeva (kroz koji prolazi petina svjetske energije i koji kontrolira Iran), za Saudijsku Arabiju on ima neprocjenjivu vrijednost. Kroz Bab el-Mandeb odvija se ogroman dio međunarodne pomorske trgovine, a za zvanični Rijad on predstavlja ključnu alternativnu rutu za izvoz nafte u slučajevima kada Iran ucjenjuje plovidbu na sjeveru.

Prema navodima vodećih američkih medija, saudijski prestolonasljednik Bin Salman pokušavao je u više navrata izvršiti pritisak na Washington da se direktno uključi u kopnene operacije u Jemenu. Međutim, Bijela kuća je izbjegavala dublje ulaziti u jemenski ratni vrtlog, nastojeći izbjeći direktan i nekontroliran oružani sukob s Iranom.

Saudijska Arabija se tako našla u poziciji da sama nosi teret dugotrajnog i iscrpljujućeg rata na svojim južnim granicama. Za to vrijeme, Abdul Malik al-Houthi je od lidera lokalne planinske milicije izrastao u ključnog političkog i vojnog aktera u regiji. Iz svojih skrovišta u Jemenu, on danas direktno ugrožava globalne trgovačke rute, diktira geopolitičku dinamiku Crvenog mora i ostaje jedan od najkompleksnijih sigurnosnih izazova kako za regionalne sile, tako i za vodeće zapadne zemlje.

IZVOR: Bosna.hr, ABC