Razotkrivanje tajnih arhiva britanskih specijalnih službi osvjetljava dosad nepoznatu ulogu Budimpešte kao ključnog obavještajnog, sabotažnog i propagandnog središta Balkana na početku Drugog svjetskog rata. U samom centru te opasne mreže nalazio se novinar i operativac SOE-a Basil Davidson, čiji je ratni put, od prošvercanog eksploziva preko jugoslavenske granice do borbi rame uz rame s Titovim partizanima, trajno povezao sudbine Mađarske, Britanije i okupirane Jugoslavije

Ručak u restoranu Simpson’s u londonskoj ulici Strand, održan jednog oktobarskog dana 1939. godine, na prvi pogled nije nagovještavao događaje koji će promijeniti tok obavještajnog rata na Jugoistoku Europe. Mladi novinar Basil Davidson došao je na sastanak na osnovu jednostavne upute: pronaći čovjeka koji čita list Evening Standard. Restoran je bio pun službenika koji su čekali čuveno pečenje, ali Davidson je ubrzo uočio svog regrutera, čovjeka „saturnskog šarma“. Bio je to George Taylor, Australac na čelu Balkanskog odsjeka unutar Odsjeka D britanske Tajne obavještajne službe (SIS). Odsjek D, gdje je slovo označavalo demoliciju, odnosno miniranje i sabotaže, tražio je ljude spremne za rad na terenu.

Kada ga je Taylor upitao razume li se u eksploziv, Davidson je bez oklijevanja potvrdio. Tvrdio je da je kao bivši urednik stručnog lista Quarry and Roadmaking redovno rukovao eksplozivnim sredstvima. Bila je to čista izmišljotina, ali je poslužila svrsi. Mnogo važnije od te obmane bila je činjenica da je Davidson dobro poznavao jugoistočnu Europu. Već je izvještavao iz regije, poznavajući geopolitičke prilike i ključna mjesta okupljanja, poput beogradskog hotela Majestic ili bukureštanske Athénée Palacea.

U roku od nekoliko dana regrutiran je u obavještajni aparat. Nakon kratke obuke rečeno mu je da na Novu godinu 1940. putuje za Budimpeštu. Iako je protestirao naglašavajući da Mađarska nije Balkan, komanda je imala jasnu računicu: Budimpešta je bila ključna promatračnica, kapija Balkana i mađarska prijestolnica u kojoj su se presijecali interesi Trećeg Rajha, Sovjetskog Saveza i zapadnih saveznika.

Putovanje u Budimpeštu vodilo je preko sjeverne Jugoslavije. Davidson je u siječnju 1940. godine vozom putovao preko Milana i Beograda prema pograničnoj stanici Subotica. Sa sobom je nosio teške plave vreće pune plastičnog eksploziva i priljepljivih mina namijenjenih uništenju transportnih brodova na Dunavu. Zahvaljujući mitu mađarskim carinicima na granici s Jugoslavijom, teret je prošao nepregledan. Po dolasku u Budimpeštu, eksploziv je tajno pohranjen u podrumu britanskog poslanstva u Castle distriktu, bez znanja britanskog poslanika Owena O'Malleya.

Položaj Mađarske bio je izuzetno složen. Iako se postepeno vezivala za Sile Osovine, vlada u Budimpešti nastojala je održati neformalne kanale komunikacije sa Londonom. Kroz mađarsku teritoriju prolazile su hiljade izbjeglica i vojnika iz okupirane Poljske, dok su preko teritorije susjedne Kraljevine Jugoslavije tekle ključne obavještajne i logističke linije. Britanska mreža u Budimpešti obavljala je zadatke prikupljanja podataka, distribucije propagande i pripreme sabotaža, ali se ubrzo suočila s unutrašnjim sukobima i pojačanim pritiskom njemačke vojne obavještajne službe Abwehr.

Kada je poslanik O'Malley u rujnu 1940. godine otkrio skrivene vreće s eksplozivom u podrumu poslanstva, naredio je da se cijeli materijal baci u Dunav, zaprijetivši Davidsonu da će ga prijaviti mađarskim vlastima ako nastavi sa sabotažnim aktivnostima. O'Malley je smatrao da eksplozivne akcije ugrožavaju osjetljive diplomatske kanale i operacije spasavanja poljskih izbjeglica. Uprkos sukobima unutar same službe i spajanju Odsjeka D u novoformirani Izvršni ured za specijalne operacije (SOE), Davidson je nastavio raditi na propagandnom planu, uspostavivši novinsku agenciju Külföldi Hírek na Trgu Petőfi.

Dramatičan preokret nastupio je u aprilu 1941. godine. Njemačke trupe ušle su u Mađarsku kako bi preko njene teritorije izvršile napad na Kraljevinu Jugoslaviju. Ovaj potez direktno je prekršio nedavno potpisani Sporazum o vječnom prijateljstvu između Jugoslavije i Mađarske. Mađarski premijer Pál Teleki, duboko pogođen slomom svoje politike i nemogućnošću da spriječi učešće u napadu na susjednu zemlju, izvršio je samoubistvo. Britanski poslanik O'Malley oštro je osudio mađarsko rukovodstvo, prekinuo diplomatske odnose i napustio Budimpeštu zajedno sa cjelokupnim osobljem, uključujući i Davidsona. Mađarske snage su ubrzo potom zaposjele dijelove sjeverne Jugoslavije, čime je prostor Vojvodine i Bačke direktno uvučen u okupacioni sistem Sila Osovine.

Nakon zatvaranja poslanstva u Budimpešti, Davidson je prebačen u Istanbul, odakle je nastavio rukovoditi operacijama SOE-a usmjerenim prema Mađarskoj. Među agentima koje je slao na zadatke bila je i baronica njemačko-engleskog porijekla, mađarski aktivisti, te turski diplomat Satvet-Lutfi Tozan (kodno ime PANTS). Međutim, mađarska kontrabaveštajna služba ubrzo je razbila ove mreže, a ključni agenti su uhapšeni ili pogubljeni.

Uvidjevši da su mogućnosti za djelovanje iz Turske iscrpljene, komanda SOE-a premješta Davidsona u Kairo, koji je u to vrijeme bio glavno središte za koordinaciju savezničkih aktivnosti na Sredozemlju i Balkanu. Iz Kaira se pripremao teren za direktnu podršku pokretima otpora na području okupirane Jugoslavije. Pitanje pomoći partizanskom pokretu pod vođstvom Josipa Broza Tita postajalo je jedno od centralnih pitanja britanske vojne strategije na Sredozemlju.

U augustu 1943. godine, Basil Davidson je padobranom iskočio iznad Bosne i Hercegovine. Njegov dolazak na oslobođenu teritoriju označio je početak novog, izuzetno opasnog poglavlja u njegovoj ratnoj karijeri. Kao oficir SOE-a pridružen partizanskim jedinicama, Davidson se našao u samom središtu gerilskog rata. Njegov primarni zadatak bio je procjena vojne situacije na terenu, organizacija izbjeglilčkih i logističkih ruta, te uspostavljanje pouzdane radio-veze između Vrhovnog štaba NOVJ i britanske komande u Kairu i Bariju.

Boraveći među partizanima u Bosni i potom u Sremu, Davidson je svjedočio surovosti borbi na jugoslavenskom ratištu, ali i izuzetnoj organiziranosti i masovnosti partizanskog pokreta. U svojim kasnijim memoarima i izvještajima, opsežno je opisivao svakodnevicu gerilskog ratovanja, marševe kroz planinske predjele pod stalnom prijetnjom njemačkih i kvislinških snaga, te specifičnu političku i vojnu dinamiku unutar partizanskih jedinica. Njegovi izvještaji s terena, zajedno s izvještajima drugih britanskih oficira poput Fitzroya Macleana i Williama Deakina, imali su presudnu ulogu u uvjeravanju Winstona Churchilla i savezničkog vojnog vrha da preusmjere cjelokupnu materijalnu i vojnu pomoć na partizanski pokret.

Davidson je prvobitno gajio nadu da će se preko sjevernih dijelova Jugoslavije i Srema uspjeti probiti natrag prema Mađarskoj, kako bi tamo podstakao oružani otpor protiv nacista. Međutim, vojna situacija u Mađarskoj bila je potpuno drugačija od one u Jugoslaviji. U Mađarskoj nije postojao masovni narodnooslobodilački pokret, a njemačka okupacija u martu 1944. godine dodatno je učvrstila kontrolu Gestapoa i SS jedinica. Zbog toga je Davidson ostao na teritoriji Jugoslavije sve do kasne jeseni 1944. godine. Učestvovao je u koordinaciji operacija tokom završnih borbi za oslobođenje zemlje, a Beograd je napustio u novembru 1944. godine, mjesec dana nakon što su partizanske snage i Crvena armija oslobodile glavni grad Jugoslavije.

Nakon jugoslavenske misije, Davidson je prebačen na sjever Italije, gdje je nastavio raditi sa italijanskim partizanima u dolini rijeke Po sve do kraja rata u Europi. Za svoje izuzetne zasluge, hrabrost i doprinos savezničkoj pobjedi odlikovan je britanskim Vojnim krstom (Military Cross).

Iskustvo iz Jugoslavije i susret s oslobodilačkim pokretima duboko su oblikovali Davidsonov pogled na svijet. Nakon demobilizacije vratio se novinarstvu i historijskom istraživanju. Zbog svojih ljevičarskih uvjerenja i kritičkog stava prema kolonijalnim silama, u poslijeratnom periodu posvetio se proučavanju afričkog kontinenta. Postao je jedan od vodećih svjetskih stručnjaka za historiju Afrike, autor brojnih knjiga o afričkim oslobodilačkim pokretima i odlučan borac protiv kolonijalizma i rasizma. Njegova djela o historiji zapadne Afrike i antikolonijalnim borbama u Angoli, Gvineji Bisao i Mozambiku smatraju se temeljnim radovima u toj oblasti.

Basil Davidson je preminuo 2010. godine u 95. godini života. Njegov ratni put, koji je započeo lažnim tvrdnjama o poznavanju eksploziva u londonskom restoranu, nastavio se preko obavještajnog rada u Budimpešti i unosa eksploziva preko jugoslavenske granice, a kulminirao u bosanskim i sremskim šumama uz jugoslavenske partizane , ostaje jedno od najupečatljivijih svjedočanstava o tajnom ratu koji se vodio u pozadini savezničke pobjede u Drugom svjetskom ratu.

IZVOR: Bosna.hr, The Critic