Dramatični prelazak Bosne i Hercegovine iz Osmanskog Carstva pod vlast Habzburške Monarhije 1878. godine nije označio samo smjenu imperija, nego i početak duboke transformacije života ovdašnjih muslimana. Suočeni sa životom u hrišćanskoj državi, bosanski muslimani su u naredna četiri decenija izgradili jedinstven model vjerske i prosvjetne autonomije te udarili temelje savremenoj institucionalnoj samostalnosti islama u Evropi. Priča o nastanku Rijaseta, borbi za vakufsku imovinu i prvoj moderno organizovanoj Islamskoj zajednici svjedoči o tome kako se kroz susret s evropskom modernošću rodio koncept vjere koja dostojanstveno i ravnopravno živi unutar sekularne države

Razmatranja o savremenom evropskom identitetu i mjestu muslimanskih zajednica u sekularnim pravnim okvirima nerijetko se vraćaju na prostore Bosne i Herzegovina. Razlog za takav interes ne leži samo u činjenici da je riječ o autohtonoj i najstarijoj slavenskoj muslimanskoj populaciji na tlu Evrope, nego u posebnom obliku vjerske modernosti koji se tu razvio. Predstavnici islamske zajednice u Bosni i Hercegovini decenijama dosljedno zastupaju stav o mogućnosti, ali i poželjnosti organizovanja vjerskog života unutar moderne sekularne države. Korijeni takvog razumijevanja ne nalaze se u teorijskim raspravama s kraja dvadesetog vijeka, već u historijskom susretu sa zapadnoevropskom modernošću u doba Habzburške monarhije.

Između 1878. i 1918. godine, Austro-Ugarska nije samo provela ubrzanu modernizaciju lokalne uprave, infrastrukture i privrede, nego je kroz kompleksan institucionalni inženjering nastojala urediti odnose sa muslimanskom zajednicom. Taj susret se ubrzo pretvorio u dvosmjerni proces u kojem je mlada autohtona zajednica tražila priznanje i izborila se za vlastitu vjersku, finansijsku i prosvjetnu autonomiju od habzburške države.

Kada se nastoji precizno definirati naslijeđe četrdesetogodišnje habzburške uprave u Bosni i Hercegovini, najuputnije je analizirati način na koji savremeni islamski pravnici i intelektualci tumače austrougarski period. U tom historijskom iskustvu jasno se uočavaju tri ključne dimenzije: neposredna važnost proteklog iskustva za današnje debate o identitetu, direktno institucionalno naslijeđe austrougarske administracije, te posredno intelektualno naslijeđe koje je proizašlo iz te epohe. Sve tri dimenzije nalaze se u samom temelju onoga što se danas prepoznaje kao sekularnost praktikovanja islama na ovom području.

U utjecajnim analizama historije prava i islamskih nauka, specifičnost bosanske islamske tradicije često se opisuje kroz nekoliko konstitutivnih elemenata. Među njima su pripadnost hanafijskom mezhebu i maturidijskom učenju, osmansko-islamsko kulturno naslijeđe, te islamizacija zatečenih predosmanskih praksi. Međutim, ključni segmenti te tradicije nastali su upravo u kasnijim historijskim razdobljima. Tradicija reformizma u tumačenju vjere i institucionalizacija islama u obliku samostalne vjerske zajednice direktno su izrasle iz austrougarskog iskustva, dok je praksa izražavanja vjerskog života unutar sekularnog državnog okvira učvršćena tokom druge polovine dvadesetog vijeka.

Potreba za preciznim definiranjem lokalne vjerske tradicije postala je posebno izražena početkom dvadeset prvog vijeka. U tom periodu u Bosnu i Hercegovinu prispjela su eksterna tumačenja vjere i drugačije pravne škole koje su otvoreno osporavale zatečenu praksu. Pojedini kritičari iz selafijskih krugova dovodili su u pitanje tradicionalne obrede poput zajedničkih dova na otvorenom, učenja namaza za umrle ili specifičnih obreda vezanih za pojedine dane.

Pred suočavanjem s takvim osporavanjima, lokalne vjerske ustanove i intelektualci ponudili su sistemski odgovor. U ustavnim aktima Islamske zajednice jasno je naznačeno da temelje njenih organa i ustanova čine Kur'an, Sunnet, ali i islamska tradicija Bošnjaka i zahtjevi vremena. Postojanje ustava, sabora i javno refleksivnog rukovodstva omogućilo je da se izgradi konsenzus o vlastitom vjerskom identitetu i da se formiraju posebne naučne ustanove, poput Instituta za islamsku tradiciju Bošnjaka, sa zadatkom da istražuju i štite to specifično naslijeđe.

Formiranjem samostalne vjerske strukture nakon 1878. godine prekinute su dotadašnje veze sa Osmanskom Carevinom. Pod novim suverenitetom, muslimanska populacija je uspostavila samoupravnu organizaciju sa izabranim vjerskim poglavarom na čelu, potpuno nezavisnu od organa u Istanbulu i utemeljenu na lokalno razvijenim vjerskim opravdanjima. Upravo ta rana vjerska autonomija od države i praksa samouprave čine temeljnu razliku između ove strukture i tradicija u drugim dijelovima islamskog svijeta, gdje vjernici uglavnom ne pripadaju centralizovanim i institucionalizovanim vjerskim zajednicama.

Zaposjedanje Bosne i Hercegovine 1878. godine odvijalo se na osnovu odluka Berlinskog kongresa. Taj međunarodni ugovor obavezao je Monarhiju da zaštiti imovinska prava i vjersku autonomiju lokalnih muslimana. Detalji tih prava dodatno su precizirani Novopazarskom konvencijom iz 1879. godine. Austro-Ugarska je tako preuzela upravu nad pokrajinom koja je formalno i dalje ostala pod suverenitetom osmanskog sultana. Odnos prema toj činjenici ogledao se u poštivanju prava vjernika da spominju sultana u petkovim molitvama, ističu osmansku zastavu na munarama tokom praznika te upućuju peticije u Istanbul.

Prvih trideset godina okupacije, sve do aneksije 1908. godine, Beč je održavao iluziju osmanskog suvereniteta, dok je istovremeno stvarao lokalne vjerske ustanove koje su bile nezavisne od Istanbula, ali pod neposrednim utjecajem Beča.

Dolazak nove vlasti temeljito je izmijenio položaj islama. U osmansko doba islam je bio državna religija, iako muslimani u samoj Bosni i Hercegovini nisu činili apsolutnu većinu, što je potvrdio i prvi austrijski popis stanovništva iz 1085. godine, zabilježivši trideset osam posto muslimana, četrdeset tri posto pravoslavnih i osamnaest posto katolika. U osmanskom sistemu pravne, obredne i upravne poslove vodila je centralizovana državna administracija u Istanbulu. Vjerski učitelji, imami, muftije i kadije bili su državni službenici organizovani u strogu hijerarhiju vjerskog staleža.

Na čelu te piramide nalazio se sultan koji je nosio titulu halife. On je upravljanje vjerskim poslovima prenosio na istanbulskog muftiju sa titulom šejhul-islama, koji je preko svoje kancelarije postavljao regionalne muftije i sudije širom carstva. Ilustrativan je podatak da je neposredno prije austrougarske okupacije, u periodu od 1866. do 1868. godine, dužnost šejhul-islama u Istanbulu obnašao upravo Mehmed Refik-efendija Hadžiabdić iz Rogatice.

Povlačenje osmanske države dovelo je do velike prekretnice. Muslimani su preko noći postali manjina u državi čija vlast više nije bila islamska. Za razliku od kršćanskih i jevrejskih zajednica koje su u osmanskom sistemu milleta odranije imale vlastite autonomne ustanove za prosvjetne i porodične poslove, kod muslimana nije postojala posebna vjerska struktura odvojena od države. Reagirajući na nove okolnosti, desetine hiljada ljudi napustile su zemlju iseljavajući se prema Sandžaku i unutrašnjosti Osmanskog Carstva. Ipak, za razliku od ranijih osmanskih povlačenja iz Srbije ili Mađarske, većina muslimanskog stanovništva ostala je u Bosni i Hercegovini. Suočeni sa novim pravnim položajem, morali su izgraditi do tada nepostojeću lokalnu vjersku organizaciju.

Prvo ključno pitanje odnosilo se na izbor vjerskog autoriteta. Borba između Istanbula i Beča oko utjecaja na domaće stanovništvo fokusirala se na to ko ima pravo imenovati vjerskog poglavara. Kada je šejhul-islam 1880. godine imenovao dotadašnjeg rumelijskog kadiaskera Ahmed Šükrü-efendiju za novog bosanskog velikog muftiju, austriijska vlada mu je zabranila dolazak u zemlju. Beč je zastupao stav da pravo imenovanja mora pripadati lokalnim vlastima, pozivajući se na primjer Tunisa gdje je lokalni bej imenovao glavnog muftiju. Nakon dugotrajne diplomatske prepiske, Istanbul je popustio. U martu 1882. godine šejhul-islam je imenovao dotadašnjeg sarajevskog muftiju Mustafu Hilmi-efendiju Omerovića za bosanskog muftiju.

U službenom dokumentu o imenovanju, poznatom kao menšura, šejhul-islam je ovlastio novog muftiju da vrši sve vjerske poslove, primjenjuje šerijatske propise i postavlja sposobne sudije. To zvanično prenošenje vjerskih ovlaštenja omogućilo je uspostavljanje nove lokalne hijerarhije. Samo šest mjeseci kasnije, austrijski car je muftiji dodijelio posebnu titulu reisu-l-uleme, čime je stvorena potpuno originalna funkcija na čelu vjerske piramide. Povodom stupanja na dužnost, austrougarska uprava priredila je svečano ustoličenje u dvorani sarajevskog Konaka.

Proces formiranja ove ustanove tekao je uz učešće domaće elite. Još 1878. godine grupa od pedeset osam prvaka uputila je peticiju caru sa zahtjevom da im se odobri izbor vlastitog poglavara koji bi upravljao vjerskim i vakufskim poslovima. Sličan zahtjev ponovila je 1881. godine grupa predvođena samim Omerovićem. Prihvativši te inicijative, car je 1882. godine imenovao Ulema-medžlis i reisu-l-ulemu. Prvi reis Omerović pokazao se lojalnim novim vlastima. Tokom ustanka iz 1882. godine, izazvanog donošenjem zakona o vojnoj obavezi, izdao je fetvu kojom je potvrdio da je služenje u vošci nemuslimanskog vladara u skladu sa hanefijskim pravom.

Sličan stav zauzeo je i drugi reis, Mehmed Teufik-efendija Azapagić, koji je u svojoj poznatoj poslanici o hidžri iz 1884. godine pozvao stanovništvo da ostane na svojim ognjištima umjesto da se iseljava u Tursku, sve dok im je omogućeno slobodno izvršavanje vjerskih dužnosti.

U početku se legitimitet novih ustanova nastojao izvesti iz kontinuiteta sa hilafetom. Da bi se očuvala prividna veza sa Istanbulom, car je obavijest o imenovanju reisa slao šejhul-islamu. Međutim, već kod narednog imenovanja 1893. godine, Beč više nije tražio potvrdu putem menšure, uprkos protestima osmanskih vlasti. Postavljanjem novih muftija od strane samog reisa, stvorena je autonomna vjerska vlast koja je funkcionisala nezavisno od Istanbula, ali pod nadzorom habzburškog dvora. Tek u narednoj fazi uslijedit će borba domaće javnosti za potpunu samostalnost i od samog cara.

Institucija izabranog reisu-l-uleme predstavlja jedinstven fenomen u islamskom svijetu. Slična funkcija postojala je kratko u Palestini tokom britanskog mandata, dok su u drugim postosmanskim zemljama vjerske poslove uglavnom vodile tradicionalne velike muftije. Sam naziv reisu-l-ulema preuzet je iz osmanske terminologije gdje je označavao počasni naslov za učene vojne sudije ili saradnike šejhul-islama. U bosanskom kontekstu, ta dužnost je dobila sasvim novo značenje i obuhvatila je funkcije vjerskog predvodništva, izdavanja pravnih mišljenja i upravljanja vjerskom administracijom. Teološko opravdanje za postojanje takve funkcije pod nemuslimanskom vlasti pronađeno je u ranijim pravnim presedanima hanafijske škole, nastalim još u dvanaestom vijeku nakon gubitka pojedinih muslimanskih teritorija.

Druga faza izgradnje ustanova odvijala se u znaku borbe za finansijsku i prosvjetnu samostalnost, koja je trajala od 1900. do 1909. godine. Nakon uspostavljanja Rijaseta, austrougarska zemaljska vlada preuzela je upravljanje vjerskim zakladama, odnosno vakufima. Država je formirala posebnu komisiju, popisala hiljade vakufskih posjeda i uspostavila centralizovani sistem nadzora. Iako su domaći predstavnici bili uključeni u lokalne odbore, sva izvršna vlast nad imovinom nalazila se u rukama državnih činovnika.

Nezadovoljstvo takvim stanjem preraslo je u široki narodni pokret za vakufsko-mearifsku autonomiju. Pokrenut zbog optužbi o navodnim prelascima na hrišćanstvo i sumnji u pristrasnost administracije, pokret je predvodio mostarski mufti Ali Fehmi-efendija Džabić. Zahtjevi su obuhvatali pravo da vjernici sami biraju reisu-l-ulemu, da izabrani medžlis upravlja vakufskom imovinom te da se sačuva tradicionalni sistem vjeronauke u uslovima uvođenja državnih škola. Posebno osjetljivo pitanje bio je zahtjev za ponovnim uspostavljanjem vjerske veze sa šejhul-islamom u Istanbulu, što je direktno odudaralo od bečkih planova o aneksiji.

Aktivisti su slali peticije caru i sultanijskom dvoru, organizovali narodne zborove i slali delegacije u Budimpeštu. Vlasti su u početku reagovale oštro, izričući Džabiću zabranu povratka u zemlju, ali su represivne mjere ubrzo zamijenjene pregovorima. Pokret se vremenom politički organizovao kroz Muslimansku narodnu organizaciju, pa je novi ministar finansija István Burián započeo zvanične pregovore sa njenim vodstvom.

Nakon Mladoturske revolucije i aneksije Bosne i Hercegovine 1908. godine, habzburški dvor je napokon prihvatio tražene uslove. Car je 1909. godine potpisao Statut za autonomnu upravu islamskih vjerskih i vakufsko-mearifskih poslova. Tim aktom funkcija reisa i drugi vjerski položaji postali su izborni. Prihvaćen je kompromis prema kojem je izborna komisija predlagala tri kandidata, car je imenovao jednoga od njih, a šejhul-islam mu je dodjeljivao tradicionalnu menšuru.

Statut iz 1909. godine utvrdio je razrađenu samoupravnu strukturu. Definirani su sastav, ovlaštenja i način izbora organa na svim nivoima, od džematskog odbora i kotarskih povjerenstava, pa sve do Zemaljskog sabora. Pravo glasa imao je svaki punoljetni muški član zajednice koji je plaćao vjerski prirez i nije bio osuđivan. Statut je u suštini funkcionisao kao ustav jedne potpuno samostalne vjerske organizacije. Iako je njegova primjena suspendovana 1930. godine u doba diktature kralja Aleksandra, osnovna ustavna rješenja iz 1909. godine poslužila su kao obrazac za sve kasnije ustave Islamske zajednice, uključujući i važeći akt iz 2014. godine.

Pored institucionalnog ustrojstva, austrougarska uprava ostavila je dubok trag u pravnom i obrazovnom sistemu. Okupacione vlasti su zadržale nadležnost šerijatskih sudova u porodičnim, bračnim i nasljednim predmetima te u poslovima vakufa. Međutim, ti sudovi su uklopljeni u opšti pravosudni sistem Monarhije. Država je preuzela imenovanje sudija, finansiranje sudova i organizaciju rada, dok je reis potvrdjivao imenovanja izdavanjem autentičnog ovlaštenja.

Zemaljska vlada je provela značajnu reformu šerijatskog sudstva. Uveden je drugostepeni Vrhovni šerijatski sud u Sarajevu, postupci su standardizirani a učenje i vođenje predmeta preusmjereno je sa osmanskog i arapskog na bosanski jezik. Ključni korak u toj modernizaciji bilo je otvaranje Šerijatske sudačke škole u Sarajevu 1887. godine. Za potrebe ove ustanove izgrađena je reprezentativna zgrada u pseudoorijentalnom stilu prema projektu arhitekte Karela Paříka. Nastavni plan bio je izuzetno moderan za to doba. Pored tradicionalnih šerijatskih predmeta i teologije, učenici su izučavali svjetovno pravo, strane jezike i općeobrazovne predmete.

Kroz Šerijatsku sudačku školu, koja je radila do 1937. godine, prošlo je 370 diplomaca koji su postali vodeći suci, činovnici i intelektualci. Ova škola odigrala je presudnu ulogu u prilagođavanju vjerskog prava uslovima modernog društva. Kada su komunističke vlasti 1946. godine ukinule šerijatske sudove, intelektualni potencijal stvoren u ovoj tradiciji usmjerio se prema teološkom i akademskom radu. Obnovom rada ustanove 1977. godine u obliku Islamskog teološkog fakulteta, koji je danas dio Univerziteta u Sarajevu, sačuvan je kontinuitet reformističke misli.

Upravo u tom intelektualnom okruženju razvio se specifičan bosanski islamski reformizam. Istaknuti mislioci poput reisa Mehmeda Džemaludina Čauševića, Mehmeda Handžića i Huseina Đoze oblikovali su pravac koji je zagovarao otvorenost prema nauci, reformu obrazovanja i kritičko promišljanje tradicije putem idžtihada. Đozo je kroz svoj višedecenijski rad na fakultetu i izdavanje stotina odgovora na svakodnevna pitanja vjernika promovisao shvatanje da se vjerske norme moraju prilagođavati zahtjevima savremenog života.

Savremeni bosanskohercegovački teolozi i pravnici nastavljaju razvijati te ideje kroz koncept takozvane etikizacije šerijata. U uslovima sekularne države, šerijatske norme gube svoj pravno-sankcioni karakter koji provode državni organi, ali zadržavaju punu vjersku i moralnu snagu za pojedinca. Sekularna država se u takvom teorijskom okviru ne posmatra kao protivnik vjere, nego kao neutralan i pozitivan okvir koji vjerskim zajednicama omogućava potpunu autonomiju. Time se islam unutar sekularnog i demokratskog društva oslobađa funkcije državne ideologije i ostvaruje primarno kao vjera, moral i etički temelj pojedinca i zajednice.

Historijsko iskustvo sa austrougarskom upravom izgradićе tako trajan obrazac organizovanja i djelovanja. Pretrpljene promjene pokazale su da vjerska zajednica može sačuvati vlastiti identitet i ostvariti visok stepen samostalnosti upravo kroz pravne mehanizme i ustanove moderne države, ostavljajući u naslijeđe model čiji značaj prevazilazi lokalne okvire.