Tog šestog augusta 1941. godine u ustaškom logoru Kruščica kod Viteza izbila je oružana pobuna zatočenika, vjerovatno prva u fašističkim logorima okupirane Evrope, u kojoj su logoraši uspjeli usmrtiti zapovjednika Jozu Geslera prije nego što je ustanak u krvi ugušen
Tog šestog augusta 1941. godine, u zabačenom selu Kruščica nedaleko od Viteza, dogodio se incident koji će u historiji ostati zapisan kao jedan od prvih organizovanih oružanih otpora unutar fašističkih koncentracionih logora u okupiranoj Evropi. Dok je ratna mašinerija Trećeg rajha napredovala na Istoku, a taozvana fašistička Nezavisna Država Hrvatska tek uspostavljala svoj mehanizam masovnog terora, u logorskim barakama podno Vlašića zatočenici su odbili da bez otpora odu u smrt.
Priča o logoru Kruščica, poznatom i kao “Crna kuća”, započela je sredinom jula 1941. godine. Inicijativa za njegovo formiranje potekla je direktno od Vjekoslava Maksa Luburića, zapovjednika svih sabirnih i sabirno-radnih logora u NDH. Luburić se obratio ustaškom povjereniku za Bosnu i Hercegovinu, Juri Francetiću, sa zahtjevom da se u blizini Viteza obnovi i opremi logorski prostor.
Prva grupa zatočenika, njih 74 sa Pala kod Sarajeva, dovedena je krajem jula kako bi pod prisilom izgradila barake i postavila bodljikavu žicu. Za prvog upravnika postavljen je Jozo Gesler, mehaničar po struci i predratni pripadnik ustaškog pokreta, koji je kao Francetićev pomoćnik komandovao početnom posadom od svega 16 stražara.
Do prve dramatične eskalacije došlo je početkom augusta, kada je u logor stigla nova grupa od 23 zatočenika iz Zenice, među kojima su bila dvojica Hrvata i jedan musliman, uglavnom radnici i članovi pokreta otpora. Zbog njihovog hapšenja, u logor je doputovao Marjan Čilić, policijski službenik iz Travnika, kako bi ispitao pravni osnov za zadržavanje te specifične grupe.
Sama pojava policijskog istražitelja i administrativno preispitivanje odluka izazvali su bijes kod upravnika Geslera, koji je u tome vidio miješanje u vlastiti autoritet. Odmah po Čilićevom odlasku, Gesler je pred ostalim zatočenicima likvidirao jednog od ustaških optuženika, demonstrirajući brutalnost koja je logorašima jasno dala do znanja kakva ih sudbina čeka.
U noći s petog na šesti august 1941. godine, situacija je dostigla kritičnu tačku. Gesler se u logor vratio u vidno pijanom stanju i otišao direktno u baraku u kojoj je bila smještena zenička grupa. Otvorio je vrata i sa praga zatražio da se jave dvojica Hrvata i musliman. Kada su se izašli pred njega, Gesler je hladnokrvno izvadio pištolj i na licu mjesta ubio jednog od njih. Međutim, kada je usmjerio cijev prema drugom zatočeniku i povukao obarač, mehanizam pištolja se zaglavio.
Vidjevši da nemaju šta izgubiti, preostali logoraši su krenuli u proboj. Izbila je masovna tuča i naguravanje sa pijanim upravnikom i stražarima koji su dotrčali. Zatočenici su počeli iskakati kroz prozore barake u pokušaju da se pod okriljem noći domognu obližnjih šuma. Ustaški stražari su otvorili unakrsnu paljbu, pucajući kako na bjegunce u dvorištu, tako i nasumično kroz prozore u unutrašnjost prepune barake. U tom haosu, na licu mjesta ubijeno je 17 logoraša. Tokom općeg meteža i nekontrolisane pucnjave, jedan od ustaških stražara pogađa samog zapovjednika Jozu Geslera u prsa, nanoseći mu smrtne rane.
Do jutra je bilans krvoprolića bio tragičan. Pored poginulog komandanta logora, u znak odmazde za pobunu likvidirana je kompletna grupa zatočenika iz Zenice, kao i preostali Paljani. Procjenjuje se da je tokom te noći i neposredno nakon nje ubijeno nešto manje od stotinu logoraša, dok su njihova tijela bačena u pripremljene jame u okolini.
Nakon pogibije Geslera, ustaška komanda preduzima vanredne mjere. Za novog zapovjednika imenovan je ustaški zastavnik Mate Mandušić, dok je straža pojačana na 60 pripadnika 13. ustaške bojnice. Logor tada ulazi u svoju drugu, još masovniju fazu postojanja. Krajem augusta i tokom septembra, Kruščica postaje sabirni centar za hiljade Jevreja i Srba pretežno dovedenih iz Sarajeva, ali i drugih dijelova Bosne i Hercegovine.
Sredinom septembra u logoru je u improvizovanim i neuslovnim barakama boravilo oko 1.500 ljudi, od čega veliki broj žena i djece. Zarobljeni Srbi su sistematski odvođeni noću i streljani na lokalitetu Smrike kod Travnika.
O teškim uslovima i prenatrpanosti svjedoči i službeni izvještaj poslan ustaškom ravnatelju za javni red i sigurnost Eugenu Didi Kvaterniku, u kojem se navodi da zastavnik Mandušić sa 60 ustaša drži 1.539 osoba, uglavnom Židova i djece. Ubrzo nakon tog izvještaja, donesena je odluka o konačnoj likvidaciji samog logora u Kruščici. Od kraja septembra pa do novembra 1941. godine, svi preostali zatočenici su sukcesivno transportovani u novoformirani sistem logora Jasenovac i Loborgrad, nakon čega je logor u Kruščici trajno rasformiran, ostavljajući iza sebe spomen na prvi radikalni čin otpora u sistemu fašističkih sabirilišta na Balkanu.
