Na osamdesetu godišnjicu smrti Gertrude Stein, američke autorke koja je preminula 27. jula 1946. u Parizu, nove biografije i reizdanja ponovo skreću pažnju na ženu koja je obilježila modernu umjetnost. Od legendarne zbirke slika u ulici Fleurus do radikalnog književnog eksperimenta i kasnog statusa globalne zvijezde, njen život i djelo ostaju nezaobilazni temelji avangarde dvadesetog stoljeća

Kada se danas spomene Gertrude Stein, prva asocijacija rijetko je njen radikalni književni eksperiment. Njen život u kolektivnoj svijesti ostao je natkriljen platnima koja su visila na zidovima njenog pariškog stana, djelima Pabla Picassa, Henrija Matissea i Paula Cézannea. Na osamdesetu godišnjicu njene smrti, dok biografije i novi prijevodi ponovo skreću pažnju na njeno naslijeđe, jasno je da je Stein bila mnogo više od pasivnog sakupljača umjetnina. Bila je centralna figura, katalizator i samoprozvani genije književne modernizacije dvadesetog vijeka.

Rođena u Pennsylvaniji 1874. godine, a odrasla u Oaklandu pored San Francisca, Gertrude Stein je odmalena pokazivala izuzetnu intelektualnu radoznalost. Tokom mladosti pohađala je prestižni univerzitet Radcliffe, gdje je studirala psihologiju pod mentorstvom čuvenog Williama Jamesa, da bi potom nastavila studije medicine na Univerzitetu Johns Hopkins. Iako medicinski fakultet nikada nije formalno završila, duboko razumijevanje ljudske psihologije, percepcije i procesa razmišljanja koje je stekla u tom periodu ostavit će neizbrisiv trag na njeno kasnije stvaralaštvo.

Godine 1903. donijela je odluku koja će u potpunosti promijeniti tok zapadne kulture. Preselila se u Pariz sa bratom Leom, čovjekom širokih putovanja ali bez formalnog obrazovanja, te su zajedno iznajmili stan u ulici Rue de Fleurus broj 27. Njihov dom ubrzo je postao najvažniji salon moderne umjetnosti u Evropi. Zahvaljujući skromnim, ali redovnim i dovoljnim prihodima od porodičnih nekretnina, brat i sestra su u vrijeme kada je avangardno slikarstvo smatrano skandalom kupovali radove tada potpuno nepoznatih umjetnika, izgrađujući zbirku koja danas krasi najveće svjetske muzeje.

Dok je njen brat Leo s vremenom napustio svijet umjetnosti i otišao vlastitim putem, Gertrude je u Parizu izgradila neprobojan autoritet i prepoznatljivu figuru. Njeno pisanje, međutim, decenijama je nailazilo na zid nerazumijevanja i potpunog odbijanja. Punih dvadeset i pet godina stvarala je izuzetno radikalnu prozu koja je postupno odbacivala klasičnu naraciju, linearno vrijeme, pa čak i standardnu punkciju. Izdavači su masovno odbijali njene rukopise, smatravši ih nepotrebnim i nečitljivim eksperimentom, pa su njena djela kružila uglavnom u uskom krugu avangardne elite.

Uprkos odsustvu šire publike, Stein je posjedovala nepokolebljivo samopouzdanje i čvrstu vjeru da njeno djelo zaslužuje mjesto u samom vrhu svjetske književnosti. Njen pariški salon postao je nezaobilazno stecište američkih i evropskih pisaca takozvane “Izgubljene generacije”. Mladi autori poput Ernesta Hemingwaya i F. Scotta Fitzgeralda redovno su dolazili po njene kritičke savjete, učeći od nje kako da ogoli rečenicu, odbaci suvišnu ornamentiku i pronađe ritam modernog doba. Upravo je Stein skovala čuveni izraz “Izgubljena generacija”, opisujući pisce koji su iz Prvog svjetskog rata izašli bez duhovnog kompasa.

Veliki preokret u njenoj karijeri dogodio se tek kada je imala gotovo šezdeset godina. Knjiga „Autobiografija Alice B. Toklas“, objavljena 1933. godine, postala je neočekivani i ogromni svjetski bestseller. Napisana iz perspektive njene dugogodišnje životne partnerice, sekretarice i kuharice, knjiga je predstavljala pristupačnu, duhovitu i stilski vrhunsku hroniku pariške umjetničke scene.

Radilo se o namjernom i lukavom odstupanju od njene inače hermetične proze, ali je učinak bio trenutan. Gertrude Stein je preko noći postala prva književnica avangarde čije se ime pojavilo u neonskim reklamama na Times Squareu tokom njene velike trijumfalne turneje po Sjedinjenim Američkim Državama.

Iza tog javnog trijumfa i glamura stajao je složen i duboko intimni privatni odnos. Alice B. Toklas bila je odana saputnica koja je vodila kompletno domaćinstvo, primala goste i svako jutro strpljivo prekucavala rukopise koje bi Stein napisala tokom kasnih noćnih sati. Kao dvije Amerikanke jevrejskog porijekla i lezbejke, ratne godine pod njemačkom okupacijom provele su u stalnoj i neposrednoj opasnosti, skrivajući se u malom selu smještenom između Lyona i Annecyja. Proživele su ratne strahote nepovrijeđene, ali je ubrzo po oslobođenju nastupio novi udarac. U rano proljeće 1946. godine Gertrude Stein dijagnosticiran je rak želuca u naprednom stadiju.

Gertrude Stein umrla je 27. jula 1946. godine u bolnici u Neuilly-sur-Seine blizu Pariza, u sedamdeset i drugoj godini života, nedugo nakon što je uspjela dočekati kraj rata i vidjeti povratak mira u Francusku. Sahranjena je na čuvenom pariškom groblju Père Lachaise. Decenijama kasnije, nakon što je proživjela još dvadeset i jednu godinu u sjeni i čuvanju njene ostavštine, na istoj parceli sahranjena je i Alice B. Toklas, čije je ime po vlastitoj želji uklesano na poleđini istog spomenika.

Danas, osam decenija nakon njene smrti, uticaj Gertrude Stein na modernu kulturu ostaje neupitan i dubok. Iako je dugo bila percipirana prvenstveno kroz prizmu zbirke slika i mentorstva drugim piscima, njen radikalni pristup jeziku kao samostalnom mediju nastavlja nadahnjivati umjetnike širom svijeta. Od kompozitora Johna Cagea i avangardnog pozorišta The Living Theatre, pa sve do savremenih konceptualnih stvaralaca, generacije iznova otkrivaju da se u njenim ponavljanjima, ritmu i odbacivanju konvencija nalaze sami temelji moderne umjetničke misli.