Prva vojna intervencija Sjedinjenih Američkih Država izvan sopstvenih granica, započeta prije 225 godina, i danas je predmet različitih tumačenja, koja se nerijetko posmatraju kroz prizmu savremenih političkih događaja

Rat u Tripoliju (poznat i kao Prvi berberski rat), koji je izbio prije 225 godina, dugo je u historiji Sjedinjenih Američkih Država bio tretiran kao tek obična fusnota. Njegov glavni značaj ogledao se u tome što je predstavljao prvu inostranu vojnu intervenciju mlade nacije, zbog čega je postao neizostavan dio osnivačkog mita o legandarnom Korpusu mornaričke pješadije, slavnim američkim marincima.

Međutim, posljednjih decenija interesovanje za ovaj zaboravljeni sukob naglo je poraslo, prvenstveno zbog brojnih tumačenja koja dozvoljava. Većina tih čitanja obojena je savremenim političkim kontekstom: sukob se predstavlja ili kao daleki prethodnik modernog „rata protiv terorizma“ ili kao krunski dokaz imperijalističkih nagona SAD-a prisutnih još od samog trenutka rađanja države. Istovremeno, ovaj istorijski događaj služi i kao poligon za raspravu o vječitoj američkoj dilemi, onoj između intervencionizma i izolacionizma, koja se proteže kroz cjelokupnu istoriju ove zemlje.

Istorijske činjenice govore da je formalnu objavu rata, izvršenu na tradicionalni berberski način, sječenjem jarbola sa zastavom ispred konzulata Sjedinjenih Država, pokrenuo Jusuf Karamanli, paša od Tripolija, u maju 1801. godine. Do tog trenutka, SAD su u nekoliko navrata plaćale visoke otkupnine kako bi oslobodile kontingente mornara koje su zarobili berberski korsari, ili su plaćale porez kako bi osigurale da pirati uopšte ne napadaju njihove trgovačke brodove. Međutim, novi predsjednik Thomas Jefferson odlučno je odbio platiti harač koji je Karamanli zahtijevao upravo u vrijeme njegove predsjedničke inauguracije.

Paradoksalno je da se upravo treći američki predsjednik, koji se u istoriji generalno smatra pacifistom i čije se ime veže za unutrašnju ekspanziju prema Divljem zapadu, upustio u vojni sukob na dalekom Mediteranu.

„Jefferson je bio potpuno svjestan da su Sjedinjene Države novi projekat, praktično eksperiment, ono što je on nazivao ‘Imperijom slobode’. Iz te perspektive, imalo je smisla što nije želio prihvatiti plaćanje komercijalne putarine i što je odlučio braniti interese zemlje pred neprijateljem koji nije bio konvencionalna država. Osim toga, imao je potrebu da dokaže da nova republika, samim tim što je mlada, nije slaba“, objašnjava Aurora Bosch, profesorica emerita na Univerzitetu u Valenciji.

„Jefferson je bio vrlo kontradiktoran predsjednik, koji je u stvarnosti uveliko doprinio jačanju federalne države, iako je u teoriji zagovarao suprotno. On je prvi predsjednik proizašao iz tabora očeva osnivača koji su branili individualnu moć i san o republici naseljenika, pravičnoj i s ravnomjerno raspoređenim vlasništvom. Ipak, kada mu se ukazala prilika za kupovinu Louisiane, koju je smatrao ključnom za taj republikanski ideal, on je drastično ojačao predsjedničku moć, zaobilazeći Kongres“, dodaje Carmen de la Guardia, profesorica na Autonomnom univerzitetu u Madridu.

Uprkos unutrašnjim kontradikcijama, postojali su duboki i opravdani razlozi za ulazak u ovaj rat, koji se iz ugla Washingtona smatrao neophodnim.

„Moramo imati na umu da su to bile veoma burne godine za novu naciju, u kojima je vladala čak i glad. Amerika je tada bila mala zemlja, izuzetno slaba u međunarodnim odnosima. Većina evropskih ambasadora smatrala je da je američki projekat osuđen na propast. Zbog toga je vojni uspjeh u inostranstvu mogao predstavljati istorijsku prekretnicu i donijeti zemlji neophodan respekt“, ističe De la Guardia.

„Pored toga, Mediteran im je bio od vitalnog značaja za otvaranje novih trgovačkih tržišta i nabavku sirovina. U trenucima kada više nisu bili britanska kolonija, pa samim tim nisu uživali ni zaštitu moćne Kraljevske mornarice (Royal Navy), pojavila se hitna potreba da sami demonstriraju sposobnost odbrane sopstvenih ekonomskih interesa“, dodaje profesorica.

Iako je rat u Tripoliju formalno trajao pune četiri godine, veći dio tog vremena protekao je u pomorskoj blokadi sjevernoafričke luke koju je provodila tek osnovana američka mornarica. Ta blokada je bila upitne efikasnosti, a direktni vojni okršaji bili su prava rijetkost.

Ključna akcija, koja je ujedno i ubrzala završetak konflikta, bila je kopnena ekspedicija pod komandom Williama Eatona u proljeće 1805. godine. Eaton je predvodio trupu od svega osam američkih marinaca i oko 500 plaćenika različitih nacionalnosti. Nakon iscrpljujućeg marša dugog gotovo 1.000 kilometara kroz pustinju, od Aleksandrije do Derne, Eaton je napao i osvojio taj grad, a potom uspješno slomio sve pokušaje tripolitanske vojske da ga povrati. Osjetivši se direktno ugroženim, paša Karamanli je Washingtonu ponudio mirovni sporazum koji je uključivao hitno oslobađanje svih američkih zarobljenika.

Iako sukob nije bio trajno riješen, jer će ponovo eskalirati u Drugom berberskom ratu 1815. godine, trijumf u bici kod Derne bio je dovoljno upečatljiv da osigura historijsku besmrtnost marincima. Ovaj podvig uvršten u same uvodne stihove zvanične himne ovog vojnog korpusa (koja se referiše i na kasniji Američko-meksički rat od 1846. do 1848. godine): „From the halls of Montezuma / to the shores of Tripoli / We fight our country's battles / In the air, on land and sea.“ (Od odaja Montezume do obala Tripolija, vodimo bitke naše zemlje, u vazduhu, na kopnu i moru).

„Kao što je govorio Benedetto Croce, svaka prava istorija je savremena istorija, tako da je naknadno stvoren ogroman mit i silna rekreacija oko ovog rata. Neki su ga predstavili kao trenutak rađanja SAD-a kao svjetske sile, što uopšte nije tačno. Ono što možemo identifikovati jesu određene prakse koje imaju veze s kasnijom imperijalnom ekspanzijom SAD-a: intervencija na dalekom Mediteranu prikazana kroz naglašeno orijentalističke elemente, te činjenica da se intervencija temeljila na zaštiti slobodne trgovine. To su gotovo proročanski znaci. A onda imamo i jedno veoma ružno čitanje koje je ponovo postalo moderno nakon 11. septembra“, objašnjava Carmen de la Guardia.

Interesovanje za Berberske ratove doživjelo je ogroman rast u 21. stoljeću, kada su se iz političkih interesa počeli povlačiti paralelni putevi s aktuelnim događajima. Sukob iz 1801. često se opisivao kao rani historijski presedan za „rat protiv terorizma“ koji je Washington proglasio nakon napada na New York.

Brian Kilmeade, popularni voditelj s konzervativne televizijske mreže Fox, objavio je 2015. godine bestseler o ratu u Tripoliju, tvrdeći da je to „rat kojeg se danas jedva sjećamo, ali rat koji na neki način i dalje vodimo“. U predgovoru knjige on slavi Williama Eatona, Stephena Decatura i ostale heroje ovog sukoba, poručujući: „Zahvaljujući ovim hrabrim ljudima, svijet je shvatio da u Americi neuspjeh nije opcija.“

Drugi autori su otišli još dalje. Budući da je riječ o „osnivačkom“ ratu u kojem su se Sjedinjene Države po prvi put direktno sukobile s islamskim svijetom, desničarski i bijeli nacionalistički krugovi počeli su ga povezivati s navodnim vječnim i neizbježnim „sukobom civilizacija“. Pritom se namjerno prešućuje činjenica da stvarni motivi rata nisu imali nikakve veze s kulturom ili religijom, već isključivo s ekonomijom.

Istovremeno, rat u Tripoliju poslužio je i kritičarima američke spoljne politike. Alžirsko-američki novinar Abderrahmane Amor napisao je 2018. godine: „Berberski ratovi pokazuju da su Sjedinjene Države od samog početka bile uključene u međunarodnu borbu za moć, često koristeći jastrebove metode. U svijetu relativne anarhije, SAD su vrlo rano odlučile da će nametnuti svoje prisustvo i osigurati svoj suverenitet gdje god je to potrebno, bez obzira na cijenu.“

Ipak, teza da rat u Tripoliju inaugurira ulogu SAD-a kao „svjetskog policajca“ zanemaruje činjenicu da je izolacionizam bio izuzetno snažan kroz američku istoriju.

„To se najbolje vidi u dva svjetska rata u 20. vijeku. U Prvom svjetskom ratu većina stanovništva bila je za neutralnost u sukobu koji se doživljavao kao tuđi i daleki, a intervencija je imala veoma loš publicitet. U Drugom svjetskom ratu, predsjednik Roosevelt je uspio obezbijediti većinu u Kongresu tek nakon napada na Pearl Harbor. Tek na početku Hladnog rata dolazi do snažnog dvopartijskog konsenzusa o potrebi za intervencijama u inostranstvu, iako je iskustvo iz Vijetnama taj konsenzus ponovo poljuljalo“, zaključuje profesorica Bosch.

Ovaj dualizam i politička kontradiktornost prisutni su i danas na američkoj političkoj sceni. Unutar MAGA koalicije, veliki dio glasačke baze Republikanske partije ostao je duboko razočaran svojim elitama nakon ekonomske krize 2008. godine i ogromnog deficita uzrokovanog ratovima u Iraku i Afganistanu. Donald Trump je to prepoznao i zato se pozicionirao kao predsjednik mira koji ne želi uvlačiti zemlju u nove sukobe. Međutim, njegova agenda ostaje kontradiktorna jer, s jedne strane, obećava prekid prekomorskih ratova, dok s druge strane zagovara agresivno obezbjeđivanje novih ekonomskih teritorija i povlači rizične poteze na Bliskom istoku, ostavljajući pitanje spoljnopolitičkog smjera otvorenim.

IZVOR: La Vanguardia