Dok se u Francuskoj, u kontekstu izbornog rasta ekstremne desnice, ubrzano najavljuju novi zakoni protiv “islamističkog entrizma”, državni aparat i mediji pod lupu stavljaju svako javno ispoljavanje islamskog identiteta. Od raspuštanja obrazovnih institucija i zabrana kulturnih skupova, pa sve do otvorenih pritisaka na akademsku zajednicu i imame, granica između suzbijanja radikalizma i stigmatizacije običnih vjernika postala je opasno tanka. Najnoviji izvještaji nezavisnih institucija potvrđuju sistemski porast diskriminacije na vjerskoj osnovi, dok stručnjaci upozoravaju da opšta klima nepovjerenja dugoročno blokira upravo onaj progresivni i unutrašnji teološki dijalog koji same francuske vlasti deklarativno priželjkuju

Raspuštanja udruženja, zakonski prijedlozi, istražne komisije, optužbe za “islamoljevičarenje” dok se islamofobija širi društvom, Francuska intenzivira napade na bilo koju manifestaciju islama u javnom prostoru, i to u kontekstu izbornog rasta ekstremne desnice.

Francuski ministar unutrašnjih poslova Laurent Nuñez je trećeg maja 2026. godine, u intervjuu za Le Monde, iznio smjernice svoje politike upravljanja islamom. Tom prilikom je najavio da Vlada priprema novi nacrt zakona, ko zna koji po redu na ovu temu, s ciljem borbe protiv “islamističkog entrizma” (infiltracije).

Tokom intervjua, ministar se osvrnuo na svoju odluku, koju je u posljednji čas oborila rezolucija upravnog suda, o zabrani 40. Godišnjeg susreta u Le Bourgetu u organizaciji udruženja Muslimani Francuske (MdF, bivši UOIF [Unija islamskih organizacija Francuske]), planiranog od trećeg do šestog aprila. Laurent Nuñez je prvobitno navodio napetu situaciju i visok rizik od terorizma, povezan uglavnom s ratom u Iranu, kao i strah od narušavanja javnog reda i mira. Međutim, prema pisanju ovog nacionalnog dnevnika, ministar je promijenio narativ, ukazujući na prodaju knjiga koje “otvaraju probleme” na tamošnjim štandovima.

Iako je kongres MdF-a na kraju održan bez incidenata, ovaj slijed događaja je simptomatičan za rast represivnih mjera protiv javnih manifestacija islama u Francuskoj. Dvije odluke ilustruju ovo političko zaoštravanje: ukidanje ugovora o partnerstvu s državom u januaru 2025. godine školskoj grupi Al-Kindi u Décines-Charpieu (metropola Lyon) i raspuštanje Evropskog instituta za humanističke nauke (IESH) u Château-Chinonu u septembru 2025. godine. Ovaj institut je opisan kao “glavno predstavništvo frerizma (pokreta Muslimanskog bratstva) u Francuskoj, koje zagovara radikalnu islamističku ideologiju s ciljem uspostavljanja društva vođenog šerijatskim pravom”.

Uprkos koracima učinjenim prema državi, njenim službama i društvu, poput potpisivanja Povelje o principima islama u Francuskoj 2021. godine i stalnog distanciranja (posebno od strane MdF-a) od ideologije Muslimanskog bratstva, muslimanske institucije i dalje ostaju na meti države. Nepovjerenje direktno pogađa imame i vjerske lidere koji, zapravo, u velikoj mjeri nisu bili u mogućnosti zauzeti stav o ratu u Gazi od oktobra 2023. godine zbog straha od krivičnog gonjenja za “apologiju terorizma”. Brojne su zakonodavne inicijative, prijedlozi zakona, izvještaji (uključujući onaj iz proljeća 2025. o frerizmu) i komisije koje de facto stigmatizuju muslimane.

Lista ovih inicijativa, samo u Parlamentu, zaista je poražavajuća. Ako po strani ostavimo stalne govore o islamskom i/ili islamističkom faktoru, treba istaći istražnu komisiju Senata o islamističkoj radikalizaciji iz 2020. godine, nakon koje je u avgustu 2021. usvojen takozvani “zakon protiv separatizma”, koji jača principe Republike. Tempo se ubrzava tokom 2025. i 2026. godine formiranjem istražne komisije Narodne skupštine o vezama između islamističkih mreža, terorizma i političkih aktera, zatim “prijedlogom zakona s ciljem zabrane nošenja vela maloljetnicima u javnom prostoru” (decembar 2025.), kao i prijedlogom zakona “usmjerenim na borbu protiv islamističkog entrizma u Francuskoj” koji je, između ostalih, predstavio Bruno Retailleau (mart 2026.).

Uslijedio je i prijedlog “s ciljem zabrane nošenja vjerskih simbola lokalnim izabranim zvaničnicima tokom obavljanja funkcije” (april 2026.) te, konačno, budući zakon protiv “separatizma i entrizma” koji gura ministar Laurent Nuñez. Ubrzano zaoštravanje retorike i mjera uoči predstojećih predsjedničkih izbora više je nego očigledno.

Dva politička čina velike težine inaugurisala su, ubrzala i naglasila politiku sumnje koja se pod predsjedništvom Emmanuela Macrona proširila u svim pravcima. Prvi je bio predsjednički govor u Les Mureauxu drugog oktobra 2020. godine, a drugi optužba za “islamoljevičarenje” koju je na račun univerziteta 2021. godine izrekla tadašnja ministarka visokog obrazovanja Frédérique Vidal. Sumnja, koja je bez sumnje postojala i prije ovih događaja, na neki način je oslobođena svih kočnica.

Usmjerila se kako prema islamu i muslimanima vidljivim u društvenom prostoru uopšte, tako i prema islamskim udruženjima i organizacijama za borbu protiv islamofobije, ali i prema naučnicima i istraživačima u oblasti društvenih nauka koji se bave pitanjima rase, roda, pola ili postkolonijalizma, oblastima unutar kojih se tretiraju imigracija, muslimanski identitet ili položaj muslimana. Ova politika se razvijala u kontekstu izbornog napretka ekstremne desnice, rastućeg uticaja ekstremnih informativnih televizijskih kanala na kojima gostuju izabrani zvaničnici svih političkih opcija, te napada ili ubistava počinjenih u ime islama, koji su u ovom procesu bili manje uzrok, a više katalizator.

Od tada dominira jedna spoznaja: meta pretjerane medijske ili političke reakcije, te preventivnog ili kurativnog tretmana, više nije samo terorista ili radikal okarakterisan kao islamista. Danas je to i praktični vjernik, pojedinac angažovan u nevladinom sektoru ili neko ko je “previše vidljivo” musliman. Oni a priori postaju sumnjivi, baš kao i istraživači koji kritikuju institucionalne i političke narative ili kategorije javnog djelovanja kada su u pitanju teme povezane s islamom i islamizmom.

Islamofobija, koja je i dalje tabu riječ u većini zvaničnih ili etabliranih govora, ne posmatra se kao uobičajeni rasizam, politički i moralno kažnjiv poput drugih oblika rasizma, već kao obično izražavanje ireverentnog mišljenja prema jednoj religiji, koja se uz to i dalje široko doživljava kao egzogena (strana). Oni koji je proučavaju ili prijavljuju upravo zbog toga postaju predmet pojačane sumnje. Kritikovani islamizam tako postaje izgovor za osporavanje “urbane vidljivosti islama” i podgrijavanje narativa o ratu civilizacija između Francuske, sa njenim “grčko-rimskim i judeo-hrišćanskim” nasljeđem, i islama. Svi oni koji preispituju ovaj narativ, automatski se stubom srama pribijaju na javnu scenu.

Međutim, razlozi za preispitivanje ovog narativa su brojni. Kako su 2013. godine naveli sociolozi Abdellali Hajjat i Marwan Mohammed u knjizi „Islamophobie. Comment les élites françaises fabriquent le “problème musulman”“: Da bi se islamofobija procijenila u praksi, odnosno kroz društveni, politički, interpersonalni i subjektivni izraz odbacivanja islama koji statistički podaci reflektuju, postoje tri glavne metode bilježenja: kada se žrtve same aktiviraju (prijave), kada se sa njima obavljaju intervjui (ankete o viktimizaciji) i situaciono eksperimentalno testiranje (testing).

Podaci namijenjeni objektivnom mjerenju islamofobije ili “antimuslimanskog rasizma”, bilo da pogađa pojedince, objekte ili institucije, neizbježno su izloženi određenim odstupanjima. Ona su postala još izraženija nakon raspuštanja Kolektiva protiv islamofobije u Francuskoj (CCIF) 2021. godine, što je direktno uticalo na vidljivost ovog fenomena, ali i zbog malog broja prijava koje žrtve podnose policiji, s obzirom na to da često imaju vrlo ograničeno povjerenje u institucije i strahuju da njihove prijave neće biti adekvatno procesuirane. Nedostatak političke volje da se ove diskriminacije istaknu takođe igra ključnu ulogu. Nacionalna konsultativna komisija za ljudska prava (CNCDH), koja svake godine objavljuje referentni izvještaj o rasizmu, prestala je od 2021. godine objavljivati brojke o antimuslimanskim aktima zbog problema u vezi s metodologijom prikupljanja podataka.

Pored raspuštanja CCIF-a, pogoršanje odnosa između muslimanskih udruženja i države otežava efikasnost izvještavanja na terenu i onemogućava poređenja sa drugim oblicima diskriminacije, posebno sa antisemitizmom. Ipak, samo Ministarstvo unutrašnjih poslova zabilježilo je u 2025. godini porast od 75 % kada su u pitanju “antimuslimanski akti” tokom prethodne godine, gdje je broj evidentiranih slučajeva porastao sa 83 na 145. Međutim, ove brojke se i dalje čine nedorečenim.

Claire Hédon, zaštitnica građana na čelu ove nezavisne institucije, objavila je krajem 2025. godine izvještaj o diskriminaciji na vjerskoj osnovi koji je nepravedno prošao nezapaženo u javnosti. Iako su podaci o diskriminaciji i dalje predmet rasprava, izvještaj na osnovu svjedočenja te detaljnih i pravno utemeljenih komentara daje jasnu potvrdu o postojanju direktne i indirektne diskriminacije koja pogađa ljude zbog njihove stvarne ili pretpostavljene pripadnosti islamu. Zaštitnica građana navodi:

Čini se da se porast diskriminacije na vjerskoj osnovi bilježi bez obzira na religiju. Međutim, nju i dalje znatno češće prijavljuju osobe koje se izjašnjavaju kao muslimani ili ih okruženje smatra takvima (34 % njih), nego osobe koje se izjašnjavaju kao pripadnici neke druge religije (19 %), uključujući jevrejsku religiju ili budizam, ili hrišćani (gdje samo 4 % ispitanika navodi da su bili diskriminisani zbog svoje vjere).

Uprkos tome, ona odlučuje da izbjegne pojam islamofobija i preferira druge termine: “antimuslimansko ponašanje”, “antimuslimanska mržnja”, “antivjerska stigmatizacija”, “komentari rasističkog i antimuslimanskog karaktera” ili “nasilje nad muslimanima”. Razlog leži u tome što je namjera izvještaja tretirati konkretne slučajeve diskriminacije, a pomenuti pojam se, s jedne strane, ne ograničava samo na to, dok se s druge strane ne nalazi ni u Ustavu ni u Krivičnom zakonu. Da bi se pravno utvrdilo postojanje diskriminacije, bez obzira na osnov, ključni oslonac ostaje isključivo zakonski tekst.

Međutim, situacija je potpuno drugačija na političkom i društvenom planu. Podsjetimo kako su islamofobnom ubistvu Aboubakara Cisséa u džamiji u Grand-Combeu 25. aprila 2025. godine prethodili brojni javni govori koji su na stub srama stavljali muslimanske prakse koje inače prolaze neprimijećeno.

Zbog toga francuska politička konfiguracija danas može poslužiti za određenu analogiju s periodom između dva svjetska rata, mada se toj paraleli mora pristupiti s velikim oprezom. U to vrijeme, Jevreji su optuživani za korumpiranje nacije. Danas se, u ime iskrivljene vizije Republike i sekularizma (laicizma), a pod izgovorom borbe protiv “islamizacije”, frerizma ili islamizma, prstom upire u muslimane. Optužuju se da ugrožavaju francusko društvo putem demografije, vjerskih objekata ili uz saučesništvo dijela ljevice i akademske zajednice.

Pojedini istraživači su u velikoj mjeri hranili retoriku sumnje i državnu represivnu ofanzivu, stavljajući na raspolaganje svoju ekspertizu i prateći vokabular. To je, između ostalih, slučaj sa Bernardom Rougierom i Florence Bergeaud-Blackler, koji to, uostalom, rado ističu na društvenim mrežama; oboje bez ikakvih dokaza optužuju kolege koji ne dijele njihovo mišljenje da su saučesnici islamističkog neprijatelja. Termini “frerizam”, “entrizam” ili “separatizam” pripadaju ovoj modernoj terminologiji koja, svjesno ili ne, upućuje na neku vrstu zavjere koja se odvija u samom srcu društva.

Politička ofanziva prisilnog karaktera protiv navodnih ili stvarnih devijantnih oblika islama i islamskog identiteta u javnom prostoru nije bezazlena. Trenutna francuska dinamika kao da može opravdati bilo kakav potez, što vodi ka brisanju svakog legitimnog muslimanskog izražavanja u javnoj sferi, a naročito onog kritičkog i autonomnog.

Ipak, opšta klima sumnje proizvodi kontraefekat: ovaj stalni pritisak na muslimane, bez obzira na njihovu vjersku i političku orijentaciju, automatski onemogućava pokretanje i vođenje unutrašnjih teoloških debata u okviru same religije, što je tema od izuzetne važnosti. Pretvarajući svaku vidljivu manifestaciju pripadnosti islamu u nešto sumnjivo ili sramotno, državne vlasti koje redovno proklamiraju želju za rađanjem “islama prosvjetiteljstva”, zapravo ga dugoročno odgađaju.

IZVOR: Ocean XIII