Značaj pobjede branilaca drugog i trećeg maja ne može se precijeniti. Agresorske snage su tada kontrolisale veliki dio Grbavice i Pofalića, a između njih je stajala kasarna “Maršal Tito”. Plan je bio jednostavan, ali smrtonosan: osvojiti preostalih nekoliko stotina metara i presjeći grad na potezu Vraca – Grbavica – Pofalići – Žuč. Da su u tome uspjeli drugog maja, odbrana Sarajeva postala bi nemoguća misija. Grad bi bio podijeljen na dva dijela, bez mogućnosti komunikacije i odbrane, što bi vjerovatno značilo i konačni slom Bosne i Hercegovine kao države

Historija se nerijetko lomi u samo nekoliko sati, na uskom prostoru od nekoliko stotina metara. Za Bosnu i Hercegovinu taj se sudbonosni lom dogodio drugog maja 1992. godine. Bio je to dan kada je, prema svim vojnim i političkim procjenama, Sarajevo trebalo pasti, a s njim i tek priznata nezavisna država. Danas, s distance od tri decenije, jasno je da je sprečavanjem jedinica tadašnje Jugoslavenske narodne armije da zauzmu zgradu Predsjedništva BiH odbranjena opstojnost zemlje. Drugi maj ostaje upisan kao jedan od najkritičnijih datuma u hiljadugodišnjem kontinuitetu Bosne, trenutak u kojem su nadljudski napori branilaca, okupljenih pod zastavom Teritorijalne odbrane RBiH, zaustavili čelik i vatru JNA na Skenderiji.

Uvertira u dramu počela je dan ranije Dok je Predsjedništvo RBiH po svaku cijenu nastojalo izbjeći otvorene sukobe, JNA je pokazivala svoje pravo lice. Uz podršku formalno savezne vojske, lokalne srpske snage su zaposjele centralni dio Vogošće te iz Ilijaša pokrenule napade prema Visokom i Brezi. Sarajevo se našlo u obruču koji se stezao, a branioci su odgovorili potpunom blokadom Komande Druge vojne oblasti na Bistriku.

Pravi pakao otpočeo je drugog maja oko podneva. Sve je krenulo kod Doma JNA, zgrade koja nije bila samo vojni objekat već i riznica vrijednih umjetničkih djela. Teritorijalci Starog Grada, u želji da spriječe pljačku imovine, poslali su delegaciju na pregovore. Umjesto dijaloga, dočekala ih je vatra. Ubistvo jednog pripadnika TO pred vratima Doma bilo je iskra koja je zapalila cijeli grad. JNA je u akciju odmah poslala 65. zaštitni motorizovani puk, pod izgovorom spasavanja zaposlenih, ali su jedinice napadnute iz gotovo svakog prozora i haustora. Tri kolone s tenkovima i transporterima krenule su ka centru grada, čime je zvanično otpočela Bitka za Sarajevo.

Najteže je bilo na Skenderiji. Tenkovi i specijalci JNA uspjeli su preći most i stati na svega stotinjak metara od Predsjedništva. Bio je to trenutak u kojem se činilo da je sve izgubljeno. Mitraljeska i topovska vatra tukla je po zgradama vlasti. Sudbinu bitke tada je riješila mala protivoklopna grupa branilaca. S nekoliko preciznih hitaca uništili su dva tenka i dva transportera, dok je zapaljeni Pinzgauer ostao kao svjedočanstvo poraza elitnih snaga JNA. Među braniocima se tada istakao Nusret Šišić Dedo, koji je improvizovanom napravom od običnih vodovodnih cijevi pucao po oklopima agresora. Ta čuvena pješadijska borba kod tramvajske stanice slomila je udarnu iglu napada, grupu majora Marka Labudovića, koja je trebala biti ključna u zauzimanju zgrade Predsjedništva.

Istovremeno, drama se odvijala i kod zgrade Pošte. Pukovnik Milan Šuput krenuo je s tridesetak specijalaca iz pravca Bistrika. Na mostu Čobanija su prešli Miljacku, ušli u zgradu i, uz pomoć radnika pošte, zapalili je iznutra. Hiljade telefonskih priključaka u trenutku je zanijemilo, odsijecajući Sarajevo od komunikacije sa svijetom. Branitelji grada, poput Adema Ježa i Dževada Topića Tope, prihvatili su borbu kod Narodnog pozorišta. Borbe su bile kratke, žestoke i prsa u prsa. Specijalci JNA su se na kraju, pod pritiskom sarajevske omladine u patikama i farmerkama, zabarikadirali u podrumu današnjeg BKC-a, gdje su se sutradan ujutro predali.

Dok su borbe bjesnile u centru, koji kilometar dalje takođe se odvijala drama. Kod Vrbanja mosta, specijalci MUP-a RBiH, Nezir Brajović Braja i Ajnur Mehićević, zaustavili su agresorski tenk. Brajeviću su tri “ose” zakazale, ali je četvrta bila kobna za oklopnjak koji je do kraja rata ostao kao spomenik na mostu. Na tranzitu su branioci molotovljevim koktelima zaustavili još jedan prodor, tjerajući oklopna vozila na povlačenje ka Lukavici. JNA je tog dana izgubila inicijativu, a general Milutin Kukanjac i njegova komanda našli su se u klopci na Bistriku.

Međutim, veče drugog maja donijela je novi, neočekivani obrt. Predsjednik Alija Izetbegović, vraćajući se s pregovora u Lisabonu, otet je na sarajevskom aerodromu zajedno sa kćerkom Sabinom i Zlatkom Lagumdžijom, tada potpredsjednikom Vlade. Svijet je uživo, tokom emitiranja Dnevnika TV BiH, pratio razgovor Izetbegovića iz zatočeništva u kasarni Lukavica. Uslijedila je besana noć pregovora. Dogovorena je razmjena: sloboda za predsjednika u zamjenu za siguran prolaz Kukanjca i članova komande s Bistrika.

Treći maj donio je napetost koja se mogla sjeći nožem. Uz posredovanje generala McKenzieja i UNPROFOR-a, kolona JNA krenula je iz centra grada. Iako je dogovoreno da se Izetbegović odvoji kod Skenderije, kolona je prekinuta u Dobrovoljačkoj ulici. Došlo je do pucnjave u kojoj je zarobljeno stotinu vojnika i trideset starješina JNA. Iako se ovaj događaj decenijama zloupotrebljava u propagandne svrhe, činjenice govore o sukobu koji je bio direktna posljedica prethodnog pokušaja državnog udara i otmice šefa države.

Dok se u gradu vodila borba za zgrade i mostove, pokušana je deblokada pravca Sarajevo – Vogošća – Visoko. Plan je bio ambiciozan: razbiti snage agresora u rejonu Ilijaša i Semizovca. Ključni zadatak dobile su jedinice koje su trebale napasti s vanjske strane prstena, iz pravca Visokog. Potpukovnik Rasim Delić koordinirao je te napore, ali sudbina nije bila na strani branilaca. S vanjske strane napadali su odredi iz Visokog i Breze, uz slabu artiljerijsku podršku. Pokušaj je osujećen ne samo snagom neprijatelja već i opstrukcijama HVO Kiseljaka, koji je odbio propustiti pojačanja iz Travnika uprkos naređenjima iz Sarajeva.

Značaj pobjede branilaca drugog i trećeg maja ne može se precijeniti. Agresorske snage su tada kontrolisale veliki dio Grbavice i Pofalića, a između njih je stajala kasarna “Maršal Tito”. Plan je bio jednostavan, ali smrtonosan: osvojiti preostalih nekoliko stotina metara i presjeći grad na potezu Vraca – Grbavica – Pofalići – Žuč. Da su u tome uspjeli drugog maja, odbrana Sarajeva postala bi nemoguća misija. Grad bi bio podijeljen na dva dijela, bez mogućnosti komunikacije i odbrane, što bi vjerovatno značilo i konačni slom Bosne i Hercegovine kao države.

Koliko je, zapravo, osoba ubijeno ili ig je poginulo u Sarajevu drugog i trećeg maja? Time se bavila Merisa Karović-Babić sa sarajevskog Instituta za istraživanje ratnih zločina u svom radu „Sarajevo, 2. i 3. maj: Žrtve, interpretacije, manipulacije“.  Tokom drugog i trećeg maja 1992. godine u gradu su se na različitim lokacijama vodile ulične borbe, uz neselektivno granatiranje civilnih objekata, što je za posljedicu imalo žrtve među civilnim stanovništvom u gradskim naseljima, a u borbama su ginuli pripadnici TO RBiH i JNA. Nigdje nisu objavljene evidencije ubijenih ili poginulih građana Sarajeva tokom dva prva majksa dana, dok su evidencije o poginulim pripadnicima JNA objavljene na više mjesta.

Različite organizacije iz entiteta Republika Srpska i Srbije broj od 42 pripadnika JNA navode kao zvaničan broj poginulih u Dobrovoljačkoj ulici. No, kako tvrdi Karović-Babić, detaljnom analizom navedenih spiskova, može se konstatirati da se dva lica vode kao NN, da su dva pripadnika JNA poginula u aprilu 1992. godine, dok za preostalih 11 pripadnika JNA čiji identitet se navodi, nije preciziran lokalitet niti datum kada su poginuli. Stoga se broj od 42 osobe ne može uzteti kao relevantan.

Milutin Kukanjac, komandant Druge vojne oblasti, iz perspektive direktnog učesnika i sudionika, dao je detaljan pregled zbivanja drugog i trećeg maja svega pet dana poslije ovog događaja, pri čemu nije precizirao koliko je pripadnika JNA poginulo u koloni.  U intervjuu kojeg je potom, 1994. godine dao za novinsku agenciju SRNA, posvjedočio je da je u Dobrovoljačkoj ulici 3. maja poginulo šest pripadnika JNA.

U dokumentu kojega je Vojska Jugoslavije dostavila ICTY kao dokazni materijal u predmetu Perišić navode se još dva imena koja se mogu vezati za treći maj i Dobrovoljačku, što je ukupno osam pripadnika JNA, koji se brojčano navode i u Optužnici Tužilaštva BiH. U navedenom dokumentu se spominje još 19 pripadnika JNA koji su poginuli drugog i trećeg  maja 1992. godine. Upravo su intencije da se događaji od drugog maja, dana kada se na više mjesta u gradu odvijale prave ulične borbe različitog intenziteta, spoje sa kontekstom događaja od trećeg maja konstantno sveprisutne u političkim narativima i medijskom prostoru što predstavlja svojevrsnu manipulaciju historijskim činjenicama.

U Domu JNA došlo je do sukoba između pripadnika TO i JNA, kojom prilikom su poginuli jedan pripadnik TO, dok je ubijen portir Doma JNA, a načelnik Doma je ranjen. U pomenutom izvještaju kojeg je Kukanjac poslao sedmog maja 1992. godine 4. korpusu JNA, napominje se da su „prethodnog dana izvučena znatna materijalna sredstva na sigurno mesto van Sarajeva (iz ovog Doma)“. Potom je ka Domu JNA Kukanjac uputio jedinicu 65. zmtp, koja je napadnuta „iz svih oružja i oruđa“. Borbe sa ovom jedinicom su se vodile oko Narodnog pozorišta, UPI-jeve zgrade i Radničkog univerziteta Đuro Đaković (danas: Bosanski kulturni centar – BKC). U ovim borbama poginula su tri pripadnika JNA i tri pripadnika TO, da bi se, narednog jutra, trećeg maja, jedinica 65. zmtp predala pripadnicima TO.

U međuvremenu se, u popodnevnim satima drugog maja 1992. godine kolona tenkova i transportera sa specijalcima JNA uspjela probiti do Skenderije i našla se nadomak zgrade Skupštine Grada i u blizini Predsjedništva RBiH. Snagama JNA suprotstavili su se protivoklopna grupa TO, koja je, zajedno sa obezbjeđenjem zgrade Predsjedništva i jedinicom TO Skenderija uništila dva tenka i dva transportera, a zapaljen je i jedan „pincgauer“ u kome su bili vojnici. U toku tih uličnih borbi poginulo je jedanaest pripadnika JNA, šest pripadnika TO RBiH i jedan civil.

Uživo, sa više televizijskih kamera praćena je bitka za odbranu Sarajeva, uz evidentne tragove razaranja i rušenje najvažnijih institucija od značaja za grad. Tokom tog neselektivnog djelovanja po institucionalnim, kulturno-historijskim, privrednim, vjerskim, stambenim i drugim objektima, u različitim dijelovima grada ubijani su civili.

Tako je, na primjer, u sarajevskoj općini Novi Grad, gelerom granate koja je pala u Prvomajskoj ulici, u svom stanu teško ranjen jedan civil koji je narednog dana podlegao u KCUS od posljedica ranjavanja. U izjavi za sarajevsko Oslobođenje, komandant SJB Novi Grad istaknuo je kako je noć 2/3. maj bila „užasna i duga. Raketirana je stanica milicije, zgrada RTV doma, te cijela B-faza Ali-pašinog Polja, gdje su uništeni mnogi stanovi, te automobili na parkingu ispred zgrada.“

Na području iste općine, kod sportske dvorane u Olimpijskom selu poginuo je maloljetni pripadnik TO, dok su kod Doma zdravlja Omer Maslić u naselju Dolac Malta i u Milinkladskoj ulici u naselju Hrasno Brdo, poginula dva pripadnika TO. Prema izvještaju zamjenika komandira SJB Novo Sarajevo za Oslobođenje, „sve što se moglo pogoditi, na području Opštine Novo Sarajevo, pogođeno je. „Granatirane su Ekonomska i Elektrotehnička škola, zgrada Energoinvesta i Elektroprivrede, zgrada Hitne pomoći, kao i zgrada Socijalnog na kojoj su izgorjela tri zadnja sprata.

Prema izvještaju iz Hitne pomoći, u ovoj zdravstvenoj ustanovi evidentirano je 14 ranjenih građana Sarajeva. Tokom subote i u noći vikenda (subota/nedjelja), na Traumatološku kliniku dovedeno je 127 ranjenih lica, od čega je 18 zadržano na ovoj klinici, a 41 raspoređeno na druge klinike bolnice Koševo. Otežavajuća okolnost u zbrinjavanju ranjenih bio je povremeni nestanak električne energije što je onemogućavalo operacije, kao i „nedostatak sanitetskih materijala i ostalih sanitetskih potrepština neophodnih za valjano ukazivanje pomoći.“ I centar grada nije bio pošteđen granatiranja, a jedna od zgrada koja je bila nekoliko puta pogođena nalazila se u središtu Titove ulice, uslijed čega je pričinjena veća materijalna šteta.⁷¹

Istog dana, u podnožju Trebevića, na Čolinoj kapi i Zlatištu poginula su dva pripadnika TO, dok je jedan pripadnik teško ranjen, a smrt je nastupila na Kliničkom centru tri dana poslije, petog maja 1992. U međuvremenu, s obzirom na pojačano granatiranje Sarajeva, kao i velike pokrete JNA oko grada, uz čiju su podršku „srpske snage zaposjele centralni dio Vogošće i iz Ilijaša napale Visoko i Brezu“, pripadnici TO su odgovorili tako što su potpuno blokirali Komandu 2. Vojne oblasti. Kukanjac je optužio „HOS i Zelene beretke“ da su izvršile „brutalan rušilačko-fašistički napad na sve četiri zgrade kompleksa komande oblasti“, nakon čega su „starešine i vojnici“ iz Komande „pružili snažan otpor“, uz napomenu da su „napadačima (…) naneti znatni gubici.“

Tokom ovih borbi poginulo je sedam pripadnika TO i MUP-a RBiH (SJB Stari Grad) i dva pripadnika JNA. Kuća koja se nalazila preko puta Komande 2. Vojne oblasti, sa poslovnim prostorima u prizemlju, do temelja je zapaljena. Zarobljavanje delegacije RBiH koja se vraćala sa pregovora u Lisabonu, Kukanjac je interpterirao kao krajnje dobronamjeran čin, napominjući kako je predsjednik Predsjedništva, u Komandu 4. korpusa u Lukavici „bezbedno doveden“, gdje je, „pored ishrane, smeštaja i ostalih ugodnosti, imao (je) na raspolaganju i lekara“.

Tokom pregovora za oslobađanje bosanskohercegovačke delegacije dogovoreno je da se zauzvrat omogući Kukanjcu da napusti štab u centru Sarajeva i pređe u kasarnu u Lukavici. No, suprotno onome što je dogovorio pregovarač ispred JNA general Aksentijević, Kukanjac je insistirao da njegovo kompletno ljudstvo, zajedno s opremom, „bude izvučeno s Bistrika na sigurno mjesto“. Ovaj prijedlog je prihvatio Izetbegović i „preuzeo ličnu odgovornost za njihovu bezbjednost“, prema čemu su MacKenzie i Doyle, kao posrednici u pregovorima ispred UNPROFOR-ovog Sektora Sarajevo i PMEZ-a iskazali rezerve.

Nakon što je vozilo sa članovima bosanskohercegovačke delegacije krenulo prema zgradi Predsjedništva, general Kukanjac je sa MacKenzijem i sa osobljem u još 15 vozila nastavio put prema Lukavici. Na ostatak kolone u Dobrovoljačkoj ulici otvorena je vatra, kojom prilikom je poginulo osam pripadnika JNA. U istoj koloni zarobljeno je 100 vojnika, 30 starješina i četiri žene, građanska lica u JNA.

Prethodno je, istovremeno sa pregovorima oko oslobađanja predsjednika Predsjedništva, sa položaja koji su bili pod kontrolom (bivše) JNA, od minobacačkog i pješadijskog djelovanja po drugim dijelovima grada, uključujući općine Novi Grad i Novo Sarajevo ubijena jedna žena, jedan stariji čovjek i jedno dijete. U svom stanu u ulici Bosanska br. 13 u naselju Ali-pašino Polje ubijena je Biljana Cicović (1966), u naselju Hrasno, ulica Trg Pere Kosorića br. 4 (danas Trg heroja) ubijen je civil Vilhem Paar (1917), dok je u naselju Grbavica, u Lenjinovoj ulici ubijena djevojčica Aida Kučuk (1986).

Istog dana poginulo je devet pripadnika TO na različitim lokacijama u gradu, uključujući Hrasno Brdo, Švrakino Selo, Osmice – Bostarići, Žuč, Vogošća-Ugorsko i Semizovac-Svrake. Dakle, tog nedeljnog popodneva, trećeg maja 1992. godine ubijena su tri civila, devet pripadnika TO RBiH i osam pripadnika JNA.

U međuvremenu je, u večernjim satima drugog maja napadnuto vogošćansko selo Svrake, koje je, uz granatiranje i upotrebu avijacije JNA okupirano četvrtog maja, nakon čega je oko 580 stanovnika sela, uključujući i žene, djecu i starce zatočeno i odvedeno u kasarnu JNA u Semizovcu.