Michel Houellebecq ponovo je u središtu evropske kulturne scene. Slavni francuski pisac gotovo istovremeno objavljuje novu zbirku poezije i muzički album, dva projekta koji zajedno djeluju kao meditacija o sudbini čovjeka u vremenu neizvjesnosti. U knjizi „Combat toujours perdant“ i na albumu „Souvenez-vous de l’homme“, koji je snimio s kompozitorom Frédéricom Loom, Houellebecq se vraća svojim prepoznatljivim temama, osjećaju civilizacijskog umora, slutnji rata i mogućem nestanku čovječanstva. Umjesto dramatičnog tona, autor bira melanholičnu rezignaciju i gotovo nježan pogled na ljudsku vrstu, kao da već govori iz perspektive budućnosti koja će nas jednom naslijediti

Francuski pisac Michel Houellebecq, jedan od najutjecajnijih i najprovokativnijih autora savremene evropske književnosti, ovih dana ponovo je u središtu pažnje književne i kulturne javnosti zahvaljujući dvostrukom izdanju koje objedinjuje poeziju i muziku. Gotovo istovremeno objavljeni su njegova nova zbirka pjesama „Combat toujours perdant“, u izdanju pariške kuće Flammarion, te muzički album „Souvenez-vous de l’homme“, nastao u saradnji s francuskim kompozitorom i producentom Frédéricom Loom.

Riječ je o projektu koji nastavlja Houellebecqovu dugogodišnju sklonost da literaturu povezuje s drugim umjetničkim formama, ali i o svojevrsnom autorskom povratku temama koje su obilježile čitav njegov opus: prolaznosti, umoru civilizacije i sudbini čovjeka u svijetu koji se ubrzano mijenja.

I knjiga i album djeluju kao dva dijela istog emotivnog i misaonog prostora. U stihovima zbirke „Combat toujours perdant“ Houellebecq razvija motive poraza koji je unaprijed zapisan, osjećaja da se historija kreće prema raspletu koji pojedinac više ne može promijeniti. Sličan ton nose i tekstovi pjesama na albumu „Souvenez-vous de l’homme“, koje autor sam interpretira govorenim glasom iznad minimalističke, melankolične muzike Frédérica Loa. U središtu tog projekta nalazi se gotovo elegičan poziv budućnosti: „Sjetite se čovjeka.“ Ta rečenica, koja ujedno nosi naslov albuma, upućena je nekoj zamišljenoj generaciji poslije nas, bićima koja će možda naslijediti čovječanstvo.

Takva perspektiva, tipična za Houellebecqovu poetiku, povezuje lično i civilizacijsko iskustvo. U njegovim novim tekstovima ponovo se pojavljuju slike rata koji se nazire na horizontu, slutnje kraja svijeta i ideja da bi čitava ljudska vrsta mogla nestati ili biti zamijenjena nečim drugim. No ton nije dramatičan niti patetičan. Naprotiv, riječ je o tihoj, gotovo nježnoj rezignaciji, osjećaju da je kraj možda već dio prirodnog toka stvari. Upravo ta mješavina melanholije, ironije i filozofske distance ono je po čemu je Houellebecq postao prepoznatljiv u svjetskoj književnosti.

Zbog toga se nova zbirka i album već tumače kao svojevrsni sažetak njegovog dugogodišnjeg književnog rada. Houellebecq, koji uskoro navršava sedamdeset godina, u tim tekstovima govori iz perspektive autora koji promatra svijet na izmaku jedne epohe. U vremenu obilježenom tehnološkim promjenama, političkim krizama i rastućim osjećajem nesigurnosti, njegov glas ponovo podsjeća na staru temu evropske književnosti: pitanje šta će ostati od čovjeka kada nestanu iluzije o napretku i stabilnosti. Upravo zbog toga njegovi novi stihovi i pjesme već izazivaju veliko zanimanje čitalaca i kritike širom Francuske.

Michel Houellebecq jedan je od najpoznatijih i najkontroverznijih savremenih francuskih pisaca. Rođen je 1956. godine na ostrvu Réunion, a književnu reputaciju izgradio je tokom devedesetih romana koji su izazivali snažne polemike u Francuskoj i širom Evrope. Široj publici postao je poznat romanom „Elementarne čestice“, mračnom analizom zapadnog društva, seksualne revolucije i usamljenosti modernog čovjeka.

Slijedili su romani „Platforma“, „Karta i teritorija“ – za koji je dobio prestižnu nagradu Goncourt  te „Pokoravanje“, knjiga koja je zbog svoje političke provokativnosti izazvala ogromne rasprave. Houellebecq je pisac koji u svojim djelima spaja filozofiju, društvenu kritiku i melanholični humor, a njegov pogled na svijet često je obilježen osjećajem civilizacijskog umora, nestanka smisla i straha od budućnosti. Upravo zbog tog mračnog, ali preciznog dijagnosticiranja savremenog Zapada mnogi ga smatraju jednim od ključnih autora evropske književnosti početka 21. stoljeća.

Michel Houellebecq već više od dvije decenije izaziva snažne polemike u Francuskoj i Evropi zbog načina na koji u svojim knjigama i javnim nastupima govori o islamu. Kritičari ga često svrstavaju među autore koji su pomogli normalizaciji islamofobnog diskursa u evropskom javnom prostoru, dok njegovi branioci tvrde da je riječ o piscu koji provocira kako bi razotkrio slabosti zapadnog društva.

Kontroverza je počela početkom dvijehiljaditih, nakon objavljivanja romana „Platforma“, u kojem se pojavljuju brutalni teroristički napadi koje izvode islamistički militanti. U vrijeme promocije knjige Houellebecq je u intervjuu za francuski magazin izjavio da smatra islam „najglupljom religijom“, što je izazvalo ogorčenje muslimanskih organizacija i niz sudskih postupaka protiv njega. Sud ga je na kraju oslobodio, presudivši da je riječ o kritici religije kao ideje, a ne o govoru mržnje prema vjernicima. Ipak, ta epizoda trajno je obilježila njegov javni imidž.

Debata se ponovo rasplamsala 2015. godine kada je objavio roman „Pokoravanje“, političku fikciju o Francuskoj u bliskoj budućnosti u kojoj na vlast dolazi muslimanska stranka. Roman je izašao u trenutku kada je zemlja već bila duboko podijeljena zbog pitanja identiteta, migracija i sekularizma, pa je brzo postao dio šire političke rasprave. Jedni su ga tumačili kao satiru o slabosti francuskih elita i krizi liberalnog društva, dok su drugi tvrdili da knjiga širi strah od muslimana i doprinosi atmosferi nepovjerenja prema muslimanskim zajednicama.

Polemiku je dodatno pojačala činjenica da je knjiga objavljena istog dana kada su se dogodili napadi na redakciju satiričnog lista Charlie Hebdo, što je Houellebecqa, makar simbolično, stavilo u središte burnog trenutka u francuskoj političkoj i kulturnoj historiji.

Sam autor uporno odbacuje etiketu islamofoba. U brojnim intervjuima tvrdi da ne napada ljude nego religije i ideologije, te da ga prije svega zanima raspad društvenog tkiva Zapada. Njegovi romani, kaže, bave se usamljenošću, gubitkom smisla, ekonomijom želje i krizom evropskog identiteta. Islam se u tom kontekstu pojavljuje kao jedan od elemenata priče, a ne kao centralna meta. Međutim, kritičari smatraju da način na koji opisuje muslimane i islamsku politiku često počiva na generalizacijama koje se lako uklapaju u već postojeće strahove u evropskim društvima.

U Francuskoj, gdje su pitanja sekularizma, kolonijalne prošlosti i integracije migranata izuzetno osjetljiva, Houellebecq je postao simbol šire kulturne podjele. Jedan dio javnosti vidi ga kao lucidnog dijagnostičara evropskog pesimizma, pisca koji bez uljepšavanja govori o temama o kojima drugi šute. Drugi ga smatraju autorom koji svjesno provocira i koji koristi strahove savremenog društva kako bi izazvao pažnju i prodaju knjiga.

Upravo zbog toga Houellebecq je danas mnogo više od književnika: on je kulturni fenomen oko kojeg se prelamaju rasprave o slobodi govora, granicama satire i mjestu islama u savremenoj Evropi. U tom prostoru između književnosti i politike nastaje i njegova reputacija istovremeno slavljenog pisca i autora kojeg mnogi i dalje optužuju za islamofobiju.