Hunyadi nije samo mađarski heroj. Rumuni i Srbi takođe ga slave, a austrijski car Franjo Josip I. 1863. uvrstio ga je među najveće vojskovođe u Bečkom vojno-historijskom muzeju.

Ovih dana traje emitiranje desetodijelne historijske serije „Hunyadi – Uspon na vlast“, ambiciozne evropske produkcije koja je uglavnom finansirana novcima iz Mađarske. Ova serija, s budžetom od 56 miliona eura, najskuplja je televizijska produkcija Srednje Evrope ikada i  fokusira se na lik Jánosa Hunyadija, mađarskog vojskovođe iz 15. stoljeća koji je odigrao ključnu ulogu u zaustavljanju osmanske ekspanzije prema Zapadnoj Evropi.

Iako su se pojavile špekulacije o političkom utjecaju mađarskog premijera Viktora Orbána zbog finansiranja projekta, reditelj Robert Dornhelm tvrdi da je serija ostala slobodna od političkih pritisaka. Kako „Hunyadi“ spaja historijske činjenice, mitove i modernu estetiku te zašto je ovaj mađarski heroj relevantan danas?

Ime Jánosa Hunyadija (oko 1407. – 1456.) manje je poznato od onog njegovog sina Matije Korvina, poznatog kralja koji je vladao Mađarskom i osvojio dijelove Habsburške teritorije prije smrti 1490. No, János, poznat i kao Sibinjanin Janko u narodnoj predaji, bio je vojni strateg i političar koji je svojim pobjedama protiv Osmanlija stekao status nacionalnog heroja ne samo u Mađarskoj, već i u Rumuniji, Srbiji, pa čak i Austriji. Njegov život, obilježen borbama, intrigama i herojstvom, oživljen je u seriji temeljenoj na romanima mađarskog pisca Bána Móra, koji je takođe sudjelovao u pisanju scenarija.

Serija započinje dramatičnim prikazom mladog Jánosa koji, nakon izmišljenog osmanskog masakra nad njegovom porodicom, postaje nositelj očevog prstena i zaklinje se na borbu protiv Osmanlija. Iako ovaj događaj nije historijski tačan, služi kao mitološki uvod u Hunyadijev životni put.

Stvarni Hunyadi izdigao se od dvora kralja Sigismunda Luksemburškog do guvernera Mađarske (1446.–1452.). Njegove pobjede, poput onih kod Beograda 1441. godine, u Transilvaniji 1442. i tokom „duge vojne“ 1443.–1444. godine, učinile su ga evropskim simbolom otpora Osmanlijama.

Kulminacija njegove karijere bila je odbrana Beograda 1456. godine, kada je, uz pomoć križara Ivana Kapistrana, porazio snage sultana Mehmeda II. Hunyadi je umro od kuge ubrzo nakon te pobjede.

Tačan datum Hunyadijevog rođenja ostaje nepoznat, a mađarski historičar Tamás Pálosfalvi navodi razdoblje između 1390. i 1410. godine. Porijeklo Hunyadija povezano je s Vlaškom, gdje je njegova porodica imala posjede no teško je precizno utvrditi lozu.  Pretpostavlja se da su bili povezani s vlaškim vojvodstvima, što ukazuje na plemićko porijeklo, omogućivši Hunyadiju da 1447. preuzme titulu vlaškog vojvode. Prvi detaljniji zapisi o njegovoj karijeri odnose se na putovanje u Italiju 1432.–1433. u pratnji kralja Žigmunda Luksemburškog.

Historijski podaci bogatiji su kada se radi o Hunyadijevim bitkama protiv Osmanlija. Prve uspjehe postigao je porazivši osmanske pljačkaške trupe na južnim granicama. Bitka kod Varne 1444. godine, u kojoj je poginuo poljsko-mađarski kralj Vladislav I., ostaje kontroverzna. Poljski hroničari krive Hunyadija za kraljevu smrt i poraz.

Posebno je zanimljiv odnos Hunyadija i Đurađa Brankovića, srpskog despota. Branković, koji je vladao Srbijom između 1427. i 1456. godine, bio je u iznimno teškom položaju, balansirajući između Mađarskog kraljevstva i Osmanskog carstva. Srpski historičari Brankovića prikazuju kao pragmatičnog vladara koji je nastojao očuvati srpsku autonomiju u nemogućim okolnostima.

Nakon pada Smedereva 1439. godine, Branković je bio prisiljen pregovarati s Osmanlijama, što je u mađarskim očima viđeno kao izdaja, posebno tokom križarskog pohoda 1443.–1444. godine. Međutim, Pálosfalvi ističe da je Brankovićeva pozicija bila daleko složenija. Kao vazal Osmanlija, bio je prisiljen plaćati danak i pružati vojnu podršku, dok je istovremeno nastojao očuvati savezništvo s Mađarskom. Njegova odluka da ne učestvuje u pohodima poput onog kod Varne bila je motivirana strahom od osmanske odmazde, koja bi mogla uništiti ostatke srpske države.

Srpska perspektiva naglašava Brankovićeve diplomatske napore, poput pregovora s Osmanlijama i Zapadom, kako bi osigurao opstanak Srbije. Narimjer, njegovo vraćanje Smedereva 1444. putem diplomatije smatra se značajnim uspjehom. Za razliku od Hunyadija, kojeg mađarska tradicija slavi kao nepokolebljivog borca protiv Osmanlija, Branković je viđen kao oprezan strateg koji je izbjegavao izravne sukobe kad god je to bilo moguće.

Ova razlika u pristupu dovela je do napetosti s Hunyadijem, koji je favorizirao agresivnu vojnu kampanju. Sukob između njih eskalirao je 1444., kada je Hunyadi privremeno zaplijenio Brankovićeve posjede u Mađarskoj, što je dodatno produbilo nepovjerenje. Brankovićeva strategija preživljavanja u konačnici je omogućila Srbiji da zadrži određenu autonomiju sve do konačnog osmanskog osvajanja 1459. Ova nijansirana slika pokazuje da historijski zapisi često odražavaju pristranost hroničara, koji su blaćenjem protivnika oblikovali percepciju historije.

„Hunyadi – Uspon na vlast“ međunarodna je koprodukcija u kojoj su učestvovali  austrijski ORF, mađarska TV2, Bet Filma i drugi partner. Režiju potpisuju različiti reditelji a glumačka postava uključuje rumunkog glumca Gellérta L. Kádára kao Hunyadija, Vivien Rujder kao njegovu suprugu Erzsébet Szilágyi, te austrijske glumce Murathana Muslua (sultan Murad II.), Laurencea Ruppa (Albrecht II.) i Corneliusa Obonyu (Fridrik III.). Jednu od glavnih uloga ima i Rade Šerbedžija.

Serija je premijerno prikazana na Filmskom festivalu u Cannesu 2024., gdje je dobila odlične kritike, a trailer s engleskim titlovima privukao je značajnu pažnju na platformi X, s hiljadama lajkova i retweetova.

Estetika serije inspirirana je modernim historijskim spektaklima poput „Igre prijestolja“, s tamnim bojama i naglaskom na dramu, ljubavne priče i političke intrige. Iako su borbe spektakularne, serija je osmišljena za porodičnu publiku, s više fokusa na romantične elemente nego na eksplicitno nasilje. Historijski opisi Hunyadija kao niskog muškarca s okruglim obrazima zanemareni su u korist atraktivnijeg prikaza, što seriji daje savremeni šarm.

Značajno finansiranje Mađarskog nacionalnog filmskog instituta (NFI) izazvalo je spekulacije o političkom utjecaju, posebno s obzirom na nacionalističku retoriku Viktora Orbána. Dornhelm, međutim, tvrdi da nije bilo političkog miješanja: „Da je bilo pokušaja utjecaja, odustao bih.“ Ipak, serija se savršeno uklapa u mađarski nacionalni narativ: Hunyadi je prikazan kao branitelj kršćanske Evrope, što se poklapa s konzervativnim Orbanovim stavovima. Ipak, sultan Murad II., kojeg igra Muslu, nije prikazan samo kao zlikovac, što seriji daje određenu nijansu i sprječava narušavanje mađarsko-turskih odnosa.

Serija ne samo da oživljava Hunyadijevu borbu protiv Osmanlija, već i postavlja pitanja o identitetu, hrabrosti i žrtvi u turbulentnim vremenima. Njegov uspon od skromnih početaka do guvernera Mađarske inspirativna je priča o otpornosti i viziji. Kroz ljubavnu priču s Erzsébet i sukobe s domaćim rivalima, serija prikazuje Hunyadija kao višedimenzionalnog junaka čije su odluke imale dalekosežne posljedice.