Slomom Austrougarske Monarhije i stvaranjem Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (kasnije Kraljevine Jugoslavije) u decembru 1918. godine, novoosnovana država suočila se s dubokim socijalnim, ekonomskim i agrarnim krizama. Jedno od najosjetljivijih pitanja u Bosni i Hercegovini bilo je agrarno pitanje, neregulirani posjedovni odnosi, feudalne i polufeudalne primjese u vidu kmetstva i beglučkih imanja, te ogroman broj bezzemljaša i siromašnih seljaka. U takvim okolnostima, državne vlasti u Beogradu i Sarajevu pristupile su provođenju agrarne reforme, unutar koje je jedan od ključnih stubova bila kolonizacija, proces dodjele državne zemlje siromašnim mještanima, beskućnicima, ratnim invalidima i, prije svega, ratnim dobrovoljcima iz Prvog svjetskog rata

Završetak Prvog svjetskog rata i formiranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca donijeli su korjenite društvene i ekonomske preokrete na prostoru Bosne i Hercegovine. Među najvažnijim i najosjetljivijim pitanjima s kojima se suočila nova država bilo je agrarno pitanje, propraćeno kompleksnim procesima unutrašnje kolonizacije i preraspodjele zemljišnih posjeda. Državne vlasti nastojale su kroz agrarnu reformu riješiti problem siromaštva na selu, zbrinuti ratne invalide, beskućnike te posebno nagraditi ratne dobrovoljce. Ipak, provođenje ovih mjera u praksi pretvorilo se u višedecenijski administrativni i birokratski meandrirajući proces koji je ostavio dubok trag na društvene i vlasničke odnose unutar Bosne i Hercegovine u međuratnom periodu.

Nakon 1918. godine, sprovođenje agrarne reforme zahtijevalo je formiranje posebnih državnih organa. Za područje Bosne i Hercegovine formirana je Agrarna direkcija u Sarajevu, koja je započela s radom 20. jula 1920. godine kao izvršni organ Ministarstva za agrarnu reformu. Njen zadatak bio je da na svom području vrši podjelu zemlje na osnovu uredbi i zakona, rukovodi poslovima kolonizacije, vrši nadzor nad državnim i čiflučkim posjedima, te rješava spornu problematiku kmetova i beglučkih zemalja. Ova institucija imala je zadatak da rukovodi poslovima kolonizacije, vrši nadzor nad državnim upravama na velikim posjedima, te rješava spornu problematiku kmetova, beglučara i nekadašnjih gruntovnih vlasnika.

Nakon 1918. godine unutrašnja kolonizacija postala je jedan od glavnih instrumenata agrarne politike. Država je dodjeljivala državnu zemlju najugroženijim slojevima stanovništva, ali su posebnu kategoriju sa privilegovanim statusom činili dobrovoljci iz Prvog svjetskog rata. Status dobrovoljca bio je definiran još tokom ratnih godina.

Ministarski savjet Srpske vlade donio je na Krfu u julu 1917. godine odluku prema kojoj je svakom licu koje dobrovoljno stupi u srpsku vojsku i učestvuje u borbama obećana dodjela obradive zemlje za naseljavanje nakon završetka rata. Obećanje je imalo za cilj da podstakne masovniji odziv u dobrovoljačke jedinice, a prema podacima koje je ministar vojske i mornarice iznio pred Narodnom skupštinom 1924. godine, na Solunskom frontu učestvovalo je oko trideset dvije hiljade dobrovoljaca, među kojima je više od deset hiljada bilo porijeklom iz Bosne i Hercegovine.

Po završetku rata nova vlast našla se pred izazovom realizacije datih obećanja. Uredbom o dobrovoljcima sa kraja 1919. godine precizirano je da pravo na status dobrovoljca ima svaki državljanin koji je kao redov ili podoficir dobrovoljno stupio u srpsku vojsku do sredine novembra 1918. godine. Zahtjevi su podnošeni Ministarstvu za socijalnu politiku, dok je od ljeta 1924. godine izdavanje dobrovoljačkih uvjerenja prešlo u nadležnost Ministarstva vojske i mornarice.

Dobrovoljcima koji su se bavili poljoprivredom sljedovalo je do četiri hektara plodne zemlje ukoliko su bili borci, odnosno tri hektara ako je riječ o neborcima. Zemlja se u pravilu davalo siromašnim dobrovoljcima koji su pristajali na kolonizaciju u mjestima određenim državnim planom, uz obavezu obrade sopstvenim radom i boravka na imanju.

U praksi je dodjela zemlje imala dvije faze. Kolonisti su najprije dobijali zemljište u privremeni zakup, a ukoliko bi u roku od tri godine ispunili uslove, obradili imanje i osigurali potrebnu stoku, privremeni zakup pretvarao bi se u trajno vlasništvo. Međutim, sporost u provođenju prve raspodele veleposjedničke zemlje prouzrokovala je veliko nezadovoljstvo na terenu. Mnogi dobrovoljci ostali su bez zemlje ili bez najnužnije državne pomoći. Zbog toga je u augustu 1920. godine donesena naredba o privremenoj kolonizaciji, kojom je potvrđena praksa da se uz trajnu vrši i privremena dodjela posjeda. Dobrovoljci u svojim rodnim mjestima često nisu mogli dobiti zemljište u privremeni zakup zbog nedostatka velikih posjeda, pa su upućivani u druga naselja ili su im se dodjeljivala imanja koja su morali obrađivati pod prijetnjom oduzimanja posjeda.

Osim državne kolonizacije i organizovanog naseljavanja dobrovoljaca, u Bosni i Hercegovini se od ranije odvijala i pojava takozvane samovoljne kolonizacije, odnosno uzurpacije državnog zemljišta. Ovaj vid bespravnog zaposedanja površina datirao je još iz perioda osmanske i austrougarske uprave. Mnogi seljaci krčili su državne šume i šikare ili prisvajali opštinske pašnjake kako bi proširili svoje skromne posjede. Zbog nedostatka jasnih propisa u prvim godinama nakon formiranja Kraljevine SHS, država je bila primorana da stihijske uzurpacije naknadno legalizira i prizna kao oblik unutrašnje kolonizacije. Takvo stanje zadržavalo je seljaštvo na ranijim ognjištima, ali je istovremeno mijenjalo vlasničku strukturu u brojnim srezovima.

Državno zemljište ustupano je u zakup pod raznolikim uslovima, ali su oni za domaće stanovništvo uglavnom bili povoljni. Prve tri godine zakupci nisu plaćali nikakvu naknadu, dok su od četvrte godine izmirivali minimalne sume po hektaru kao formalno priznanje državnog prava vlasništva. Tek nakon deset godina redovnog plaćanja zakupnine i ispunjenja svih ugovornih obaveza, kolonista je mogao steći puno pravo svojine nad dodijeljenom zemljom. Pri tome mu nije bilo dozvoljeno da posjed otuđi ili optereti dugovima dok ne pređe u njegovo potpuno vlasništvo.

Jasnije pravno uobličavanje unutrašnje kolonizacije nastupilo je tek sa Pravilnikom o sprovođenju unutrašnje kolonizacije iz 1924. godine. Pravilnik je izrađen na osnovu ranijih odredbi iz austrougarskog perioda i skupštinskih rješenja, a njime je definisano koje se površine državnog zemljišta mogu odvajati za poljoprivredne svrhe. Iz procesa kolonizacije izričito su bile isključene visoke, vrijedne i zaštitne šume, kao i općinski pašnjaci neophodni za ispašu lokalne stoke. Za kolonizaciju su se mogle koristiti isključivo manje, nekultivirane površine obrasle šikarom ili uski pojasevi zemlje koji su zadirali u privatne i opštinske posjede.

Za izdvajanje zemljišta na terenu bile su zadužene posebne komisije koje su formirane u srezovima obuhvaćenim kolonizacijom. Komisiju su činili sreski načelnik ili njegov zamjenik, šumski referent, poljoprivredni stručnjak, činovnik Agrarne direkcije i izaslanik Direkcije šuma, dok se po potrebi pridruživao i geometar. Članovi komisije bili su dužni da izađu na lice mesta, saslušaju mišljenja seoskih starješina i lokalnog stanovništva u pogledu ispaše te donesu odluku sa preciznim katastarskim podacima o parcelama odvojenim za kolonizaciju. Nakon što bi Agrarna direkcija u Sarajevu potvrdila odluku, pristupalo se dodjeli zemljišta prema utvrđenom redoslijedu prioriteta, gdje su prednost imali dobrovoljci sa pravosnažnim rješenjima, a potom ratni invalidi, beskućnici i ostali agrarni interesenti.

Pravilnikom iz 1924. godine predviđeno je da se kolonistima sa šumskih površina može izdvojiti građa za izgradnju kuće i drvo za ogrijev, a pripadalo im je i pravo uživanja seoske ispaše. Ipak, provođenje ovih mjera praćeno je brojnim komplikacijama i žalbama mještana i opština. Pojedini srezovi nisu se pridržavali propisanih procedura, pa su se morale sprovoditi revizije podjele zemljišta. Dok je kolonizacija dobrovoljaca i beskućnika vršena na račun države, ostali agrarni interesenti snosili su troškove podjele.

Intenzivan rad na kolonizaciji domaćeg stanovništva u Bosni i Hercegovini odvijao se u periodu između 1922. i 1928. godine. Prema zvaničnim podacima Agrarne direkcije u Sarajevu, u prvoj deceniji primjene agrarne reforme od 1918. do 1928. godine na teritoriji Bosne i Hercegovine skrasilo se preko trinaest hiljada porodica. Među njima je bilo blizu četiri hiljade dobrovoljaca kojima je dodijeljeno oko osamnaest hiljada hektara zemlje. Ratnim invalidima, kojih je bilo preko šest stotina, pripalo je nešto više od hiljadu hektara, dok je oko tri hiljade dvjesta beskućnika dobilo blizu šest hiljada hektara.

Najbrojniju grupu činili su ostali agrarni interesenti, odnosno lokalno siromašno stanovništvo bez dovoljno zemlje, kojih je bilo preko pet hiljada i četiri stotine sa dodijeljenih skoro deset hiljada hektara. Pored toga, oko četiri stotine porodica dobilo je zemljište u privremeni zakup.

Podjela po okruzima pokazuje znatne regionalne razlike u obimu sprovedene kolonizacije. Najveće površine zemljišta dodijeljene su na područjima sarajevskog, tuzlanskog i banjalučkog okruga. U sarajevskom okrugu zabilježen je najveći broj zbrinutih porodica i najobimnija površina podijeljenog zemljišta, dok je u mostarskom okrugu obim kolonizacije bio daleko skromniji zbog oskudice obradivih površina na kršu. Analiza prosječne veličine dodijeljenih posjeda pokazuje da su dobrovoljci u svim dijelovima države dobijali najveće parcele, koje su se u prosjeku kretale oko četiri hektara po domaćinstvu, dok su beskućnici i ostali interesenti dobijali skromnije posjede od jednog do dva hektara.

Osim unutrašnjeg zbrinjavanja stanovništva unutar Bosne i Hercegovine, značajan broj dobrovoljaca sa ovog područja učestvovao je u kolonizaciji van matične pokrajine. Prema izvještajima sreskih organa, preko tri hiljade dobrovoljaca porijeklom iz Bosne i Hercegovine dobilo je zemlju na velikim posjedima i državnim kompleksima u Bačkoj, Banatu, Sremu, Slavoniji i Makedoniji. S druge strane, u samu Bosnu i Hercegovinu naseljavan je manji broj kolonista iz drugih krajeva države.

Proces razvlaštenja pogodio je dotadašnje beglučke i kmetovske posjede, ali i znatne površine u vlasništvu bošnjačkog stanovništva, pri čemu je preko milion hektara poljoprivrednog i šumskog zemljišta prešlo u ruke novih vlasnika, primarno ratnih dobrovoljaca, bezemljaša i bivših kmetova. Prema pojedinim historijskim procjenama i analitičkim osvrtima, ovim mjerama zahvaćeno je gotovo dvije trećine ukupne zemljišne površine koja se do tada nalazila u posjedu muslimana, čime su dotadašnji veleposjednici i slojevi stanovništva koji su živjeli od agrarnih prihoda preko noći dovedeni u izuzetno težak ekonomski položaj.

Pored privatnih posjeda, na udaru reformi i novih državnih propisa našla se i Islamska zajednica sa svojom vakufskom imovinom. Donošenjem Zakona o Islamskoj vjerskoj zajednici krajem januara 1930. godine narušena je dotadašnja autonomija u upravljanju vjerskim i vakufsko-mearifskim poslovima. U periodu između dva svjetska rata, kroz različite mehanizme eksproprijacije, oduzimanja i sporne legalizacije, vakufski i beglučki fondovi izgubili su milione dunuma zemlje, što je po obimu obuhvatalo više od četvrtine ukupne teritorije Bosne i Hercegovine.

Da bi se sagledale razmjere ove redistribucije, historičari se često pozivaju na austrougarski popis zemljišnog posjeda i stanovništva po vjerskoj pripadnosti iz 1910. godine. Prema tim podacima, Bošnjaci su uoči sloma Monarhije držali više od devedeset procenata zemljišnog posjeda u Bosni i Hercegovini. Uspostavom nove države i sprovođenjem prve agrarne reforme od 1918. i 1919. godine, primijenjen je model u kojem su uz simbolične i uglavnom neisplaćene naknade oduzimani ne samo obradivi kompleksi nego u pojedinim slučajevima i privredni objekti te okućnice. Takav ekonomski pritisak pokrenuo je talas masovnog osiromašenja seljaštva i gradskog stanovništva, što je za posljedicu imalo i učestale migracije te iseljavanje prema Turskoj.

Podaci o promjeni vlasničke strukture pokazuju da je kroz primarnu agrarnu reformu oduzeto preko 1,2 miliona hektara poljoprivrednog i šumskog zemljišta, ubrojivši tu i posjede akcionarskih društava i banaka. Ta zemlja dodijeljena je desetinama hiljada porodica, među kojima su značajan udio činili naseljenici i kolonisti izvan Bosne i Hercegovine, s naglaskom na solunske dobrovoljce. Slični procesi preraspodjele i kolonizacije sprovedeni su i na području Sandžaka, Kosova i Makedonije, gdje je dodjelom stotina hiljada hektara novim vlasnicima direktno mijenjana etnička i socijalna karta terena.

U pojedinim regijama, poput Lijevče polja i šireg područja Banje Luke, agrarna reforma bila je praćena i otvorenim tenzijama, nasiljem i prisilnim raseljavanjem lokalnog stanovništva. Pritisci na terenu i promjena posjedovnih odnosa doveli su do toga da su do tada homogeni ruralni prostori u potpunosti promijenili svoju strukturu. Dok na prostoru Lijevče polja u drugoj polovini devetnaestog stoljeća gotovo da nije bilo srpskih zemljišnih posjednika, međuratna kolonizacija i agrarna politika preokrenule su demografske omjere, započevši višedecenijski trend smanjenja udjela bošnjačkog stanovništva u ukupnom broju stanovnika banjalučkog kraja.

Nakon 1928. godine rad na kolonizaciji na terenu znatno je usporio. Geometri su bili zauzeti prepremama za uvođenje novih poreza, pa su se terenski obilasci i komisijska razgraničenja vršili samo sporadično. Administrativna reorganizacija Kraljevine Jugoslavije iz 1929. godine i uvođenje banovina unijeli su nove promjene u organizaciju agrarne službe. Ukidanjem Agrarne direkcije u Sarajevu, njeni poslovi preneseni su na Agrarno-pravni odsjek Poljoprivrednog odjeljenja Kraljevske banske uprave Drinske banovine, koja je obuhvatala petnaest srezova sa prostora bivše Bosne i Hercegovine. Za srezove koji su pripali Vrbaskoj, Primorskoj i Zetskoj banovini, nadležnost su preuzeli odgovarajući banovinski odsjeci.

U periodu od 1929. do 1933. godine unutrašnja kolonizacija svedena je na rešavanje ranije započetih predmeta i rješavanje preostalih molbi. Zbog finansijske krize i čekanja na donošenje novih zakona, rad na podjeli šumskog zemljišta bio je privremeno obustavljen. Finansijskim zakonom za 1933/34. godinu i novim propisima iz 1936. godine ponovo je otvorena mogućnost dodjele šumskog zemljišta i konačne likvidacije uzurpacija. Poslovi kolonizacije prelazili su povremeno pod nadležnost šumskih organa i Direkcije šuma u Sarajevu i Banjoj Luci, čime je proces konačno dobijao svoje pravno i vlasničko uobličenje.

U konačnom bilansu, unutrašnja kolonizacija u Bosni i Hercegovini u međuratnom periodu obuhvatila je preko trinaest hiljada porodica i rezultirala podjelom više od trideset tri hiljade hektara državnog zemljišta. Samo na području Drinske banovine do kraja 1933. godine zbrinjeno je preko jedanaest hiljada porodica na dvadeset dvije hiljade hektara. Premda je bila opterećena birokratskim spornostima, čestim izmjenama propisa i preklapanjem nadležnosti između agrarnih i šumskih vlasti, kolonizacija je izvršila dubok uticaj na demografsku i vlasničku sliku bosanskohercegovačkog sela, ostavljajući trajne tragove u agrarnoj historiji dvadesetog stoljeća.