Stotine stranih državljana borile su se tokom devedesetih godina u ratu u Bosni i Hercegovini. Prema podacima koji se navode u analizi austrijskog dnevnika Der Standard, među njima su bila i trinaestorica državljana Austrije. Strani dobrovoljci i plaćenici borili su se prije svega na hrvatskoj strani, a pojedini među njima počinili su i ratne zločine

I danas, tri decenije nakon završetka sukoba koji je trajao od 1992. do 1995. godine, širom Bosne i Hercegovine stoje brojne ruševine i ratom oštećene zgrade koje svjedoče o nekadašnjim linijama fronta. Međutim, uloga stotina zapadnoevropskih boraca koji su stigli na ovo ratište s namjerom da „igraju Ramba“ u velikoj mjeri je ostala zaboravljena u srednjoj i zapadnoj Evropi.

Dvojica Austrijanaca, Wolfgang N. iz Salzburga i Stefan T. iz Koruške, upoznali su se u hotelu Park u Mostaru u trenutku kada su se prijavili u takozvanu „Kažnjeničku bojnu“, jedinicu kojom je komandovao Mladen Naletilić Tuta. Kao plaćenici u sastavu hrvatskih jedinica učestvovali su u ratnim dejstvima protiv nezavisne države Bosne i Hercegovine.

Prema svjedočenju koje je Wolfgang N. kasnije objavio u svojoj knjizi pod naslovom „Idem se igrati Ramba“, po dolasku na ratište zadužio je automatsku pušku kalašnjikov, puškomitraljez, osam ručnih bombi, vojnički nož i zaštitni prsluk. U knjizi je detaljno opisao učestvovanje u napadima na hercegovačka sela nastanjena bošnjačkim stanovništvom.

Godine 1996. pred sudom u Klagenfurtu pokrenut je postupak protiv obojice zbog ubistva jednog njemačkog kolege plaćenika, počinjenog 1993. godine u Mostaru. Stefan T., inače bivši kadet policijske akademije koji je u Tutinoj jedinici primao mjesečnu naknadu od 2.000 šilinga (oko 145 eura), osuđen je na jedanaest godina zatvora. U istom procesu osuđena su i dvojica državljana Njemačke, dok je Wolfgang N. oslobođen optužbi.

Samog komandanta jedinice, Mladena Naletilića Tutu, Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (ICTY) u Haagu kasnije je osuđen na 20 godina zatvora zbog ratnih zločina, progona, mučenja i protjerivanja Bošnjaka na području zapadne Hercegovine.

Wolfgang N. je i u kasnijim godinama privlačio pažnju austrijske javnosti zbog kršenja zakona o zabrani veličanja nacionalsocijalizma. Na lokalnim izborima 2025. godine pojavio se na kandidatskoj listi Slobodarske partije Austrije (FPÖ) u Mistelbachu pod rednim brojem jedanaest. Nakon što je u javnost dospjela informacija da je na Facebooku objavio parolu „Moja čast je vjernost u svakoj životnoj situaciji“, što predstavlja preoblikovanu krilaticu nacističkih SS jedinica, bio je prinuđen da napusti stranku.

Nasuprot nedokazanim pričama prema kojima su zapadni stranci dolazili u opkoljeno Sarajevo kako bi za novac pucali na civile, učešće stotina zapadnih državljana na hrvatskoj strani u ratu dobro je dokumentirano.

Prema istraživanjima hrvatskog historičara Tomislava Šulja, između 800 i 1.000 stranih dobrovoljaca stiglo je iz ukupno 45 zemalja. Najbrojniji su bili državljani Velike Britanije (204), zatim Njemačke (132), Francuske (90), Mađarske (42), Australije (33), Holandije (32), Švedske (28), Sjedinjenih Američkih Država (26), Italije (21), Poljske (21), Češke (15), Austrije (13) i Rusije (11). Tokom ratnih sukoba poginulo je 85 stranih plaćenika, dok ih je 130 ranjeno. Među stradalima je i austrijski državljanin Stefan S.

Drugi Austrijanac, Ivan H., poginuo je na samom početku ratnih sukoba u Hrvatskoj, tokom masakra na Ovčari kod Vukovara, gdje su ga ubile srpske jedinice. Njegov odlazak na ratište vezuje se za lojalnost prema porodici koja je vodila porijeklo iz Hrvatske.

Veliki dio nekadašnjih plaćenika koji su borili na hrvatskoj strani imao je desničarske, ekstremno desničarske ili neo-nacističke afinitete. Mnogi nisu imali nikakvu prethodnu vojnu obuku, a pojedini su imali i kriminalnu prošlost. Od hrvatskih vojnih struktura primali su redovnu naknadu u visini plaće domaćih vojnika, a pojedinima je kasnije dodijeljeno i hrvatsko državljanstvo.

Tokom rata u Hrvatskoj, strani borci su uglavnom raspoređivani u bataljone „Zrinski“ i „Frankopan“, koje su organizirali Hrvati sa iskustvom iz francuske Legije stranaca. Na ratištima u Bosni i Hercegovini djelovali su uglavnom na području Posavine i Hercegovine, dok se dio priključio Hrvatskim obrambenim snagama (HOS), vojnom krilu Hrvatske stranke prava.

Pojedine jedinice bile su na zlom glasu po svojoj brutalnosti i radikalizmu. Među njima se isticala takozvana „Čikago kompanija“, u čijim se redovima borio francuski neo-nacista i ekstremista Michel Faci pod nadimkom „Leloup“, poznat po tome što je novinarima davao intervjue obučen u uniformu sa SS obilježjima. Druge formacije bile su manje uočljive, poput „Vikingskog voda“ u sastavu brigade „Kralj Tomislav“, koji je okupljao borce iz sjeverne i zapadne Evrope poslate u borbu protiv zvanične Armije Republike Bosne i Hercegovine.

Većina dobrovoljaca iz srednje i zapadne Evrope koji su borili u Bosni i Hercegovini nije bila u redovima Vojske Republike Srpske (VRS), koja je godinama držala Sarajevo pod opsadom i teškim artiljerijskim bombardovanjem, već upravo u sastavu hrvatskih jedinica.

Regrutacija boraca sa Zapada odvijala se u velikoj mjeri preko desničarskih i radikalnih štampanih medija. Tako je još 1992. godine u listu The New Order objavljen poziv u kojem se navodilo da se u hrvatskim trupama okupljaju „nacionalističke snage Evrope i čitavog bijelog svijeta na bazi nacionalnog samoopredjeljenja“.

U organizaciju regrutacije bio je uključen i poznati njemački neo-nacista Gerhard Endres. Njemački mediji su u januaru 1992. godine izvještavali o skupu održanom u jednom ugostiteljskom objektu s ciljem stvaranja „jake i etnički čiste Hrvatske“. Dobrovoljci su se zvanično vodili kao pripadnici „sanitetskog korpusa“ kako formalno ne bi figurirali kao dio vojne formacije.

Mnogi borci su na ratište stizali potpuno neorganizirano, obično vozom do Zagreba odakle su dalje prosljeđivani na teren. Pojedini su dolazili vikendom kako bi učestvovali u borbama i potom se vraćali svakodnevnim obavezama. Po završetku rata, značajan dio ovih boraca suočio se sa teškim oblikom posttraumatskog stresnog poremećaja (PTSP), dok su mnogi skrenuli u kriminal ili ovisnost o drogama.

Pravni okvir u Austriji devedesetih godina nije predviđao oduzimanje državljanstva za službu u neregularnim oružanim grupama. Hrvatske snage u Bosni i Hercegovini u to vrijeme nisu tretirane kao zvanična državna armija već kao „naoružana grupa“, pa je zakonska mogućnost oduzimanja austrijskog državljanstva zbog učešća u organizovanim stranim oružanim formacijama uvedena tek u januaru 2015. godine. Iz tih razloga, mnogi bivši borci i danas izbjegavaju javno govoriti o svojoj ratnoj prošlosti, dok se komunikacija odvija uglavnom na zatvorenim internetskim forumima.

Na strani Vojske Republike Srpske (VRS) također su se borili strani državljani, uglavnom iz Rusije, Bjelorusije i Ukrajine, kao i pojedini pripadnici dijaspore poput jednog Kanađanina srpskog porijekla. Već tokom ratnih godina u zapadnim medijima pojavile su se tvrdnje o masovnijem dolasku dobrovoljaca sa Zapada u redove VRS.

U Švicarskoj je 1993. godine grupa od 40 parlamentaraca uputila zvanično pitanje Saveznom vijeću povodom navoda o „naoružanom srpskom plaćeničkom turizmu“. U tom zahtjevu navodilo se da iz Švicarske vikendom autobusima putuje i do hiljadu ljudi kako bi učestvovali u borbama protiv bosanskih snaga, tražeći da se takvim licima oduzmu radne dozvole i zabrani boravak. Međutim, švicarske vlasti i policijske kontrole nisu uspele potvrditi postojanje organiziranih transporta plaćenika na jugoslovensko ratište.

Slično tome, tvrdnje o snajperistima koji su navodno dolazili na ratište iz čiste obijesti i lova na ljudske živote Historičar Tomislav Šulj označio je kao izmišljene „priče o lovu na glave u neprijateljskoj teritoriji koje su organizovane za zainteresovane klijente širom Evrope“.

Iako su se te nedokazane priče nakon tri decenije ponovo pojavile u pojedinim medijima, stvarna uloga i ratni put stotina stranih plaćenika koji su borili na bosanskohercegovačkom ratištu ostaju zapostavljeni i potisnuti iz istorijskog pamćenja savremene Evrope.

IZVOR: Der Standard, Bosna.hr