U svom ranom periodu, kršćanstvo je zauzimalo poziciju “drugog” unutar Rimskog carstva. Unutar politeističkog vjerskog poretka, kršćani su bili zajednica koja nije učestvovala u carskom kultu i stoga su smatrani politički nepouzdanim. Okruženje intenzivnog progona i ugnjetavanja koje se intenziviralo u drugom stoljeću dovelo je do oblikovanja kršćanskog identiteta uglavnom oko iskustava isključenja, mučeništva i otpora. Nadalje, fizički progon i ugnjetavanje koje su trpjeli uzrokovali su kolebanje u vjeri onih koji su prihvatili kršćanstvo, a ta situacija je rezultirala povratkom nekih paganskim vjerovanjima.
Isključujući, hijerarhijski i hegemonistički politički diskursi koji postaju sve vidljiviji u današnjem zapadnom svijetu mogu se na prvi pogled činiti kao proizvod trenutnih političkih dešavanja, ali oni su zapravo ukorijenjeni u dubokoj historijskoj pozadini. Posebno, reprodukcija diskursa koji definiraju “drugog” kao prijetnju, rizik ili element koji treba isključiti u različitim političkim kontekstima ukazuje na to da je ovaj pristup postao uporan način razmišljanja.
Zaista, ovaj jezik, koji se sve više normalizira u današnjoj zapadnoj politici, ukazuje na kontinuitet načina razmišljanja koji definira “drugog” kao prijetnju i legitimizira njegovo isključivanje.
Ova situacija zahtijeva ispitivanje ovih diskursa ne samo kao trenutnih političkih refleksa već i kao savremenih manifestacija historijski konstruiranih intelektualnih obrazaca. Upravo iz tog razloga, ovaj članak ima za cilj pratiti historijske i teološke korijene isključivih diskursa koji se pojavljuju u zapadnom kršćanskom svijetu, pokazujući time da jezik koji se danas susreće nije slučajan već proizvod dugoročnog kontinuiteta.
Kršćani kao ‘drugi’
U svom ranom periodu, kršćanstvo je zauzimalo poziciju “drugog” unutar Rimskog carstva. Unutar politeističkog vjerskog poretka, kršćani su bili zajednica koja nije učestvovala u carskom kultu i stoga su smatrani politički nepouzdanim. Okruženje intenzivnog progona i ugnjetavanja koje se intenziviralo u drugom stoljeću dovelo je do oblikovanja kršćanskog identiteta uglavnom oko iskustava isključenja, mučeništva i otpora. Nadalje, fizički progon i ugnjetavanje koje su trpjeli uzrokovali su kolebanje u vjeri onih koji su prihvatili kršćanstvo, a ta situacija je rezultirala povratkom nekih paganskim vjerovanjima.
Upravo u tom trenutku, doktrina “Nema spasenja izvan Crkve” (“Extra Ecclesiam Nulla Salus”), koju su razvili crkveni oci, pojavila se kao teološka intervencija usmjerena na očuvanje unutrašnjeg jedinstva unutar Crkve. Ova doktrina nastojala je spriječiti vjernike da se vrate paganskim vjerovanjima i jasno definirati granice kršćanske zajednice. Dakle, u svojoj početnoj fazi, ovaj pristup je služio zaštitnoj, a ne isključivoj funkciji.
Međutim, fundamentalna transformacija položaja kršćanstva unutar carstva koja je započela u četvrtom stoljeću radikalno je promijenila značenje ovog teološkog okvira. Nakon što je steklo status legitimne religije Milanskim ediktom 313. godine, kršćanstvo se brzo transformiralo u institucionalnu i političku silu uz carsku podršku. Ovaj proces uzdigao je Crkvu od pukog vjerskog društva koje se borilo za opstanak do odlučujućeg autoriteta koji je definirao i vodio društveni poredak. Ova transformacija dostigla je vrhunac za vrijeme vladavine Teodosija I, kada je kršćanstvo proglašeno službenom religijom carstva.
Od ovog trenutka nadalje, podržano političkom i vojnom moći carstva, kršćanstvo se ne samo širilo, već je djelovalo i kao hegemonistička sila koja je preoblikovala javnu sferu. Događaji poput zabrane paganskog bogosluženja, uništavanja paganskih hramova, rušenja Serapeuma i ubistva Hipatije pokazuju da je Crkva prešla iz obrambenog stava u isključivi akter sposoban da koristi nasilna sredstva kada je to potrebno.
Tokom ovog procesa, pritisci na nekršćanska vjerovanja su se pojačali, a napori za preobraćenje postali su koncentriraniji. Kako historičar Ramsey MacMullen primjećuje u svom djelu “Kršćanstvo i paganizam od četvrtog do osmog stoljeća”, kršćani koji su očekivali toleranciju od pagana u predkonstantinovskom dobu našli su se u novoj poziciji gdje se dinamika moći preokrenula nakon carske podrške.
‘Drugi’ prema kršćanima
Transformacija je dovela do restrukturiranja odnosa Crkve s “drugim”. Kršćani, koji su prethodno bili isključena zajednica, počeli su pagane, Židove i one s različitim teološkim tumačenjima svrstavati u kategoriju “drugih”. Tako je “drugi” postao ne samo osoba drugačije vjere, već figura pozicionirana kao prijetnja u smislu jedinstva, reda i prava na istinu.
Kako su se ovi događaji odvijali, doktrina da “nema spasenja izvan Crkve” također je doživjela proširenje opsega. U početku služeći kao upozorenje protiv unutrašnjih podjela unutar Crkve, ovo razumijevanje je na kraju protumačeno tako da obuhvata sve vjerske grupe izvan Crkve. Ovo proširenje omogućilo je Crkvi da se pozicionira kao jedini nosilac istine i spasenja. Shodno tome, “drugi”nije bio definisan samo kao neko ko je drugačiji, već i kao neko ko ostaje izvan spasenja, i stoga, u određenom smislu, kao neko ko mora biti eliminisan.
Tokom ovog procesa, odnos između teološkog diskursa i političke moći postajao je sve čvršći. Imperijalizacija Crkve odvijala se kroz tri fundamentalne prakse: isključivanje, preobraćenje i kontrolu. Prva faza, isključivanje, uključivala je uklanjanje nehrišćanskih vjerovanja iz javne sfere. Zabrana paganskog bogosluženja, zatvaranje hramova i suzbijanje tradicionalnih rituala bili su primarni alati ovog procesa. Ove mjere su se pojavile ne samo kao religijski izbori već i kao političke intervencije usmjerene na reorganizaciju javne sfere.
Druga faza, transformacija, odnosi se na reinterpretaciju postojećih religijskih i kulturnih struktura unutar kršćanskog okvira. Pretvaranje paganskih hramova u crkve i ukrašavanje bivših svetih prostora kršćanskim simbolima ističu simboličku dimenziju ove transformacije. Ovo ide daleko dalje od fizičke izmjene prostora; također označava potpunu rekonstrukciju svijeta značenja.
Institucionalizacija otuđenja
Treća faza, kontrola, uključuje stavljanje razlika pod kontrolu putem institucionalnih mehanizama. Institucionalizacija koncepta „hereza“ je jedan od najznačajnijih pokazatelja ovog procesa. Serija ekumenskih sabora, počevši od Nikejskog sabora, pokazuje da su teološke razlike postale predmet političke intervencije. U tom kontekstu, drugačije razmišljanje se smatralo ne samo teološkim raskolom, već i elementom koji prijeti društvenom poretku.
Najizrazitija faza ove transformacije bilo je proglašenje kršćanstva službenom religijom carstva nakon stupanja na prijestolje Teodosija I. Ovaj razvoj doveo je do institucionalizacije strukture u kojoj su vjerovanja koja su smatrana „drugima“ sistematski isključena. Zabrana paganskog bogosluženja i potiskivanje različitih vjerskih grupa poslužili su kao jasni pokazatelji ovog procesa.
Shodno tome, proces imperijalizacije Crkve ne može se posmatrati samo kao uspon na vlast vjerske institucije. Ovaj proces također označava sistematsku rekonstrukciju „drugog“ i na teološkom i na političkom planu. Kršćanstvo, koje je započelo kao isključena zajednica, transformiralo se u autoritet koji je isključivao, definirao i povlačio granice uz podršku carstva. U ovoj transformaciji, „drugi“ je prestao biti kategorija koja označava drugačijeg; umjesto toga je pozicioniran kao figura smještena izvan područja istine, spasenja i legitimnog postojanja.
Ksenofobija ima svoje korijene
Ova historijska analiza jasno potvrđuje centralnu tvrdnju iznesenu u uvodu: Isključujući i hijerarhijski diskursi koji su sve vidljiviji u savremenom zapadnom političkom jeziku, iako na površini izgledaju moderno i sekularno, u osnovi su nastavak historijski konstruiranog načina razmišljanja.
Retorika američkog predsjednika Donalda Trumpa koja pozicionira imigrante kao izvore kriminala i prijetnje, proizvodnja isključujućih politika evropske krajnje desnice kroz naglasak na “kršćanskom evropskom identitetu”, retorika Marine Le Pen o zaštiti nacionalnog identiteta i antiislamska i antiimigrantska retorika Geerta Wildersa, koja imigrante pozicionira kao kulturnu prijetnju, mogu se smatrati savremenim manifestacijama ovog pristupa.
Ovaj pristup, koji definira “drugog” kao prijetnju i pretvara ga u element koji treba isključiti, vuče svoje porijeklo iz praksi isključivanja, preobraćenja i kontrole koje je Crkva razvila tokom svog procesa imperijalizacije. Isključujući diskursi s kojima se danas suočavamo najnovija su manifestacija načina razmišljanja koji se reproducirao kroz historiju stalno mijenjajući oblik.
Ovaj jezik, koji se sve više normalizira u zapadnoj politici, ukazuje na kontinuitet načina razmišljanja koji kodira “drugog” ne samo kao drugačijeg, već i kao prijetnju, čime legitimizira njegovo isključivanje. Ova situacija pokazuje da je isključivanje prestalo biti izuzetan refleks i umjesto toga se transformiralo u obrazac političkog ponašanja koji je legitimiziran i normaliziran unutar historijskog procesa. Dakle, ovaj jezik koji isključuje “drugog” nije samo savremeni diskurs; on stoji pred nama kao jasan odraz načina razmišljanja koji je historijski konstruiran i koji i danas nastavlja vršiti svoj utjecaj.
Izvor: Daily Sabah
