Bram Stokerov „Drakula“ bio je mač sa dvije oštrice za Rumuniju. Privukao je turiste, ali se legenda kosila sa komunističkim idealima i od nacionalnog heroja napravila negativca

Transilvanija, prostrana regija koja obuhvata većinu centralne Rumunije, gotovo je sinonim za jednu riječ: Drakula. Roman Brama Stokera, objavljen 1897. godine, donosi priču o grabežljivom vampiru koji živi u ruševnom zamku, visoko u Karpatskim planinama. Većina radnje odvija se u Viktorijanskom Londonu, ali upravo je opis Transilvanije, mračne, divlje, netaknute naukom i modernim dobom,  najupečatljivije dostignuće ovog romana.

Budući da Stoker nikada nije posjetio Transilvaniju, njegov prikaz ove regije bio je pretežno plod mašte. Uprkos tome, Njegov prikaz zastrašujućeg područja na rubu Evrope duboko se urezao u svijest čitalaca. Roman je izrodio vampirsku subkulturu koja živi i danas, a u njenom samom središtu stoji Transilvanija kao prirodni dom za natprirodno.

Rumunija je imala značajne koristi od romana i njegovih filmskih adaptacija. Broj turista porastao je sa skromnih 5.000 u 1956. godini na 103.000 do 1960. Do 1970. godine taj broj je dostigao čak 2,3 miliona. Od šezdesetih godina prošlog stoljeća ljubitelji Drakule hodočastili su u ovu regiju, tragajući za grofovim otiscima u divljim predjelima.

Rumunija, u to vrijeme komunistička država i saveznica Sovjetskog Saveza od potpisivanja Varšavskog pakta 1955. godine, žarko je željela privući zapadne turiste. Oni su donosili čvrstu valutu, neophodnu za uvoz zapadne tehnologije. Postojali su i politički motivi: turizam je omogućavao Rumuniji da prikaže vlastita ideološka dostignuća i promovira prijateljske odnose sa inostranstvom.

Tokom šezdesetih, komunistički lider Rumunije, Nicolae Ceauşescu, distancirao je zemlju od Sovjetskog Saveza. Godine 1968. javno je osudio invaziju članica Varšavskog pakta na Čehoslovačku. Rumunija je nastojala predstavit se Zapadu kao nezavisna komunistička zemlja, a turizam je u tome trebao odigrati važnu ulogu. Zbog toga je država olakšala putovanja: pogranične formalnosti bile su minimalne, vize jeftine, a ograničenja unutar samih granica neznatna.

Ipak, fanovi Drakule koji su posjetili Transilvaniju u potrazi za grofom doživjeli su razočaranje. Zamak Drakula nikada nije postojao izvan mašte Brama Stokera. Turisti su nerijetko otkrivali da sami Rumuni ne znaju gotovo ništa o Drakuli. Roman u Rumuniji nije objavljen sve do 1990. godine (iako su pojedini dijelovi izlazili u nastavcima u popularnom časopisu Realitatea ilustrată tokom tridesetih godina).

Rumuni su bivali zatečeni kada bi ih pitali za pravac prema Zamku Drakula ili o prisustvu vampira u Rumuniji. Turistička agencija General Tours iz New Yorka pokrenula je 1972. godine prvu turu posvećenu ovoj temi pod nazivom „Reflektor na Drakulu“. Unutar zemlje zatečene turom koja je posjetiocima savjetovala da se opskrbe bijelim lukom kako bi se odbranili od zla, rumunski ministar turizma Ioan Cosma osnovao je radnu grupu sa zadatkom da istraži kako bi država trebala odgovoriti na rastući interes za Drakulom.

Pred vlastima se našla dilema. Drakula je zemlji pružio jedinstven adut na tržištu. S druge strane, turizam zasnovan na natprirodnom bio je u fundamentalnoj suprotnosti sa „naučnim“ komunizmom; sujeverja su smatrana dijelom kompromitovane prošlosti koju je komunizam bio odlučan u potpunosti zbrisati. „Drakula turizam“ oslanjao se na percepciju Transilvanije kao zlokobnog i zaostalog kraja, što se nikako nije uklapalo u sliku koju je Rumunija gradila o sebi, sliku moderne, razvijene i industrijalizovane zemlje.

Javio se i dodatni problem. Rumunija je imala vlastitog historijskog Drakulu, vladara iz 15. stoljeća, Vlada III („Vlada Nabijača“), kneza poznatog po izuzetnoj okrutnosti i nabijanju neprijatelja na kolac. Rođen u Transilvaniji, Vlad se povremeno potpisivao kao Drăculea, što znači „zmajev sin“, budući da je njegov otac, Vlad II Dracul, zbog hrabrosti u borbi protiv Osmanlija bio primljen u Zmajev red.

Uprkos Vladovoj mračnoj reputaciji, nacionalistički historičari tokom 19. i 20. stoljeća slavali su ga kao snažnog vođu koji je branio zemlju od vanjskih prijetnji u burnim vremenima. Kako je Ceauşescu sve više prihvatao nacionalizam, srednjovjekovni vladari Rumunije predstavljani su kao preteče njegove nezavisne vanjske politike.

Zatim su 1972. godine Radu Florescu i Raymond T. McNally objavili knjigu „U potrazi za Drakulom“, u kojoj su tvrdili da je Stoker iskoristio Vlada kao model za grofa. To je dalo nov povod fanovima da otputuju na mjesta povezana sa „stvarnim“ Drakulom.

Tu je ležala srž problema. Nijedna zemlja ne bi blagonaklono gledala na to da se jedan od njenih nacionalnih heroja prikazuje kao vampira. Ministarstvo turizma Rumunije osmislilo je 1973. godine vlastitu turu, „Drakula: Legenda i istina“, posvećenu životu Vlada III. Tura je imala izrazito propagandni karakter sa ciljem da povuče jasnu granicu između historijskog Drakule i izmišljenog vampira. Ministarstvo je zauzelo stav da Drakula ne može biti dio zvanične turističke ponude Rumunije, nerado tolerirajući takav turizam, ali ga nipošto ne podstičući. To je ostala zvanična pozicija sve do pada komunističkog režima u decembru 1989. godine.

Strane turiste to ipak nije pokolebalo. Mnogi su ono za čim su tragali pronašli u dvorcu Bran u blizini Brașova. Ovaj dvorac nema nikakve veze sa Drakulom i tek neznatne poveznice sa Vladom, ali smješten na uzvišenju, sa impresivnom kolekcijom tornjeva i šiljaka, vizuelno je savršeno odgovarao opisu. Zvanično muzej srednjovjekovne umjetnosti, Bran je šezdesetih godina izvan granica Rumunije postao poznat kao „Drakulin zamak“ i kao takav je promoviran u ponudama turističkih aranžmana.

Početkom sedamdesetih godina, jedan lokalni turistički radnik diskretno je uzeo stvari u svoje ruke. Njegovi postupci govore mnogo o odnosu između centralne i lokalne vlasti u komunističkoj državi. Zamak Drakula iz romana nalazi se u današnjem okrugu Bistriţa na sjeveroistoku Transilvanije. Šef turističkog ureda u Bistriţi, Alexandru Misiuga, bio je svjestan da strani turisti posjećuju njegov okrug tragajući za Drakulom, iako je, kao i većina Rumuna, znao vrlo malo o samom romanu. To pitanje predočio je načelniku okružne Securitatae, rumunske službe unutrašnje sigurnosti, Ionu Mânzatu. Mânzat je kao dječak čitao Drakulu u nastavcima između dva rata, a kako je bio rođen u prolazu Bârgău (izmišljenoj lokaciji zamka), obratio je posebnu pažnju na ovaj zahtjev.

U romanu Drakula, engleski advokat Jonathan Harker provodi noć u Bistriţi u hotelu „Zlatna kruna“. U to vrijeme u Bistriţi se gradio novi hotel i Misiuga je shvatio da bi mu davanje imena „Zlatna kruna“ privuklo obožavaoce. To je bila nadležnost lokalne Komunističke partije, koja bi teško prihvatila naziv sa kraljevskim aluzijama.

Ipak, Misiuga je na kraju uspio uvjeriti Adalberta Crisana, sekretara lokalne partije, da odobri naziv „Zlatna kruna“ (Coroana de Aur), argumentirajući da Drakula utjelovljuje borbu dobra protiv zla (pri čemu je izostavio pominjanje vampira). Hotel je otvoren u aprilu 1974. godine i, iako njegov dizajn nije direktno aludirao na Drakulu, jelovnik je bio kreiran prema Harkerovoj večeri iz romana.

Ponesen uspjehom, Misiuga je odlučio sagraditi još jedan hotel na tačnoj lokaciji izmišljenog zamka, ali je dobijanje podrške za drugi hotel u Bistriţi išlo teško. Ministarstvo turizma više puta je odbilo zahtjeve za finansiranje. Potražio je pomoć od Crisana i Mânzata, te su zajednički osmislili plan. Ceauşescu je bio strastven lovac koji je često dolazio u Bistriţu u lov. Nakon jednog lovačkog dana, iznijeli su mu plan o izgradnji hotela u prolazu Bârgău, na šta je Ceauşescu odgovorio: „Pa šta vas sprečava da ga sagradite?“

Uz takvu podršku, Misiuga je mogao zahtijevati sredstva, vješto se pobrinuvši da niko u Bukureštu ne sazna o hotelu više nego što je bilo neophodno. Projekat je zvanično predstavljen kao smještaj za turiste na putu ka oslikanim manastirima Bukovine.

Hotel je otvoren 1983. godine pod nazivom Hotel Tihuţa. Podsećao je na zamak i bio je ukrašen životinjskim lobanjama. Davanje imena po Drakuli bilo je nemoguće tokom osamdesetih godina, u periodu kada je država postajala sve neprijateljskije nastrojena prema fenomenu Drakule. Iako je preimenovan u Hotel Castel Dracula tek nakon pada komunizma, ovaj objekat je brzo stekao popularnost među obožavaocima koji su konačno pronašli ono za čim su dugo tragali. Visoko u Karpatima, fikcija je postala stvarnost.

Kako je Misiuga uspio sagraditi dva dvorca posvećena Drakuli u vrijeme kada je država izričito zabranjivala takvo nešto? Odgovor leži u specifičnom preplitanju centralne i lokalne vlasti u komunističkoj Rumuniji. Smatralo se da komunistički režimi vide sve, ali to u praksi nije bilo tako. U mjestima poput Bistriţe, daleko od Bukurešta, stisak države bio je slabiji. Preduzetljivi pojedinci poput Misiuge mogli su djelovati na marginama državne moći kako bi ostvarili lične ciljeve. Iskoristio je neupućenost partijske hijerarhije, istovremeno prikazujući svoje inicijative kao poteze usklađene sa ekonomskom politikom.

Okrug Bistriţa tako je postao centar Drakula turizma u Transilvaniji ali toliko neprimjetno da centralne vlasti o tome nisu imale nikakvih saznanja.

Duncan Light je viši predavač na katedri za turizam na Univerzitetu u Bournemouthu. Ovaj tekst je napisao za magazin History Today