Navršava se devedeset godina od izbijanja Španskog građanskog rata (1936–1939), sukoba koji u historiji ostaje zabilježen kao krvava uvertira u globalnu kataklizmu. Dok se u samoj Španiji i danas lome koplja oko političkih mitova i ideološkog naslijeđa Francove diktature, historijska distanca pruža priliku za objektivnu analizu mehanizama koji su jedno moderno društvo gurnuli u bezdan totalnog rata protiv civila. U tom globalnom ideološkom sudaru na Iberijskom poluostrvu učestvovalo je i blizu 1.700 jugoslovenskih dobrovoljaca, među kojima je bio i značajan broj Bošnjaka, od predratnih intelektualaca do radnika i studenata, koji su u španskim rovovima kalili vojni i gerilski zanat, ostavljajući neizbrisiv trag u evropskoj antifašističkoj borbi

Devet decenija predstavlja distancu koja bi u teoriji trebala donijeti historijsku trezvenost, no kada je riječ o Španskom građanskom ratu, protok vremena jedva da je ublažio intenzitet rasprava. Sukob koji je između 1936. i 1939. godine pretvorio Iberijsko poluostrvo u masovnu grobnicu i eksperimentalni poligon za nastupajuću svjetsku katastrofu, u samoj Španiji i dalje funkcionira kao aktivno političko bojište.

Tamošnja javnost, opterećena naslijeđem višedecenijske diktature i selektivnim sjećanjem, često ostaje zarobljena u interpretativnim rovovima koje su iskopali još predratni propagandisti. Izvan španskih granica, pak, ovaj se sukob nerijetko posmatra kroz prizmu romantičarskih mitova o stranim dobrovoljcima ili pak kroz pseudoantropološke teorije o urođenom, fatalističkom nasilju mediteranskog društva koje navodno ne umije da funkcioniše u uređenom demokratskom sistemu.

Međutim, kada se odbace ti lokalni narativi i površne kulturološke generalizacije, devedeseta godišnjica početka rata nudi priliku za hladnu, analitičku dekonstrukciju jednog društvenog sloma. Španska tragedija nije bila nikakva historijska anomalija niti neobjašnjiva devijacija u razvoju moderne Evrope. Ona predstavlja klasičan, gotovo laboratorijski precizan primjer kako jedno naizgled funkcionalno društvo, pod pritiskom ekonomske krize, institucionalne paralize i ideološke isključivosti, može sistematski uništiti sopstvene temelje i skliznuti u bezdan sveopćeg uništenja.

Razumijevanje ovog procesa zahtijeva napuštanje crno-bijelih slika i analizu dubljih mehanizama koji su pokretali ratnu mašineriju, počevši od načina na koji je sukob sazrijevao, preko same prirode nasilja, pa sve do šireg kontinentalnog konteksta u kojem se odigrao.

Korijeni katastrofe ne leže u ljetu 1936. godine, već u dubokim strukturalnim problemima koji su opterećivali zemlju decenijama prije proglašenja Druge Republike u aprilu 1931. godine. Taj demokratski eksperiment, dočekan s ogromnim entuzijazmom i nadom u modernizaciju zemlje, ubrzo se suočio s nepomirljivim unutrašnjim kontradikcijama. Španija je u tom trenutku bila društvo ekstremnih nejednakosti, s jedne strane opterećena polufeudalnim agrarnim sistemom na jugu gdje su milioni bezemljaša živjeli na ivici gladi, dok su na drugoj strani stajale tradicionalne elite koje su svaku reformu doživljavale kao smrtnu prijetnju.

Katolička crkva, koja je držala monopol nad obrazovanjem, veleposjednici koji su kontrolirali ekonomiju i predimenzionirani oficirski kor koji je sebe smatrao vrhovnim arbitrom španske historije, formirali su neprobojan blok otpora bilo kakvoj društvenoj transformaciji.

Kada je republikanska vlada pokušala provesti agrarnu reformu, sekularizirati školstvo i smanjiti uticaj vojske, pokrenula je lavinu reakcija. Svaki pokušaj reforme bio je prespor za radikalizovane radničke i seljačke pokrete, a istovremeno previše radikalan za konzervativne slojeve. Ekonomska depresija koja je tridesetih godina pogodila Evropu dodatno je suzila prostor za kompromis.

Do proljeća 1936. godine, nakon pobjede Narodnog fronta na izborima, institucionalni okvir počeo je ubrzano da puca. Učestali štrajkovi, ulični sukobi političkih milicija, paljenja crkava i politički atentati stvorili su kolektivnu psihozu u kojoj je umjerena politička sredina potpuno nestala. U takvom ambijentu, građanski rat nije izbio kao nepredvidiva prirodna katastrofa, niti kao izolovani čin grupe generala zavjerenika.

Vojni udar iz jula 1936. godine bio je samo okidač koji je oslobodio ogromnu, akumuliranu društvenu energiju mržnje i straha, pretvarajući latentnu krizu u otvoreni rat za opstanak.

Jedan od najizraženijih fenomena ovog sukoba jeste semantički i ideološki rat koji se vodio s ciljem da se neprijatelju potpuno ukine ljudskost i pravo na građanski status. U klasičnim međudržavnim ratovima, protivnička vojska se posmatra kao legitimni neprijatelj na terenu, dok građanski rat zahtijeva potpunu moralnu i egzistencijalnu eliminaciju druge strane. Da bi se opravdalo pucanje na komšije i sugrađane, bilo je nužno redefinirati sam pojam nacije. Zbog toga su obje strane grozničavo bježale od termina građanski rat, jer bi njegovo prihvatanje značilo priznanje da unutar istih granica žive dva legitimna dijela istog društva.

Frankistička propaganda je stoga kreirala narativ o ratu kao o novom križarskom pohodu, svetoj borbi za odbranu vječne, katoličke Španije od stranog, bezbožnog komunističkog virusa. Za njih, protivnik nije bio Španac s drugačijim političkim uvjerenjima, već biološki i moralni izrod kojeg se mora fizički ukloniti kako bi se očuvalo zdravo tkivo nacije.

S druge strane, republikanski tabor je sukob definirao kao herojsku odbranu demokratskog naroda protiv fašističke pobune reakcionarnih kasta i stranih osvajača, negirajući da pobunjenici imaju bilo kakvu stvarnu podršku među običnim stanovništvom. Ova radikalna polarizacija jezika imala je stravične posljedice na terenu, jer kada se sukob postavi u koordinatni sistem apsolutnog dobra i apsolutnog zla, svaki kompromis postaje izdaja, a svako nasilje nad civilima u pozadini biva opravdano višim ciljevima.

Tako je Španski građanski rat postao jedan od prvih modernih primjera totalnog rata, koncepta u kojem se linija između fronta i pozadine potpuno briše, a civilno stanovništvo postaje primarna meta. Dvadeseto stoljeće je unijelo industrijalizaciju i ideologizaciju u ratovanje, što je značilo da se uspjeh više nije mjerio samo uništenjem neprijateljskih jedinica na bojnom polju, već i potpunim čišćenjem teritorije u pozadini. U Španiji su naoružani vojnici i mobilizirane civilne milicije preuzele ulogu ideoloških higijeničara.

U zonama pod kontrolom vojne hunte, eliminacija stvarnih ili potencijalnih protivnika vršena je sistematski, po naređenju s vrha, s jasnim ciljem da se utjera strah i trajno izmijeni demografska i politička slika gradova. U republikanskoj zoni, naročito u prvim mjesecima rata, nasilje je često imalo spontaniji, ali podjednako smrtonosan karakter, manifestirajući se kroz antiklerikalne ispade i likvidacije pripadnika buržoazije i desnih stranaka od strane raznih anarhističkih i komunističkih odbora.

U tom mikro-kosmosu terora, svakodnevni život u pozadini pretvorio se u košmar potkazivanja i ličnih osveta, gdje su se stari komšijski sporovi oko zemlje ili imovine rješavali prijavljivanjem za navodnu političku nepouzdanost. Status žrtve ili dželata u takvim okolnostima nije bio određen nekom trajnom moralnom kategorijom, već čistom igrom slučaja, geografskom nesrećom koja je zavisila od toga koja se vojska u određenom trenutku nalazila na kojem komadu teritorije. Mnogi civili koji nisu imali nikakvo duboko političko uvjerenje stradali su samo zato što su se zatekli na pogrešnoj strani linije razgraničenja ili zato što su njihova imena završila na spiskovima za odstrel koje su sastavljali lokalni komiteti.

Da bi se španska tragedija ispravno razumjela, ona se mora posmatrati i izvan okvira samog Iberijskog poluostrva, kao dio općeg sloma liberalne demokratije u Evropi između dva svjetska rata. Period između 1919. i 1939. godine bio je obilježen dubokom krizom parlamentarnih sistema i usponom totalitarnih ideologija koje su nudile radikalna rješenja za ekonomske i društvene probleme. Španija nije bila jedino poprište bratskog klanja u tom periodu. Evropa je prije toga već svjedočila kratkom ali izuzetno surovom građanskom ratu u Finskoj 1918. godine, dugotrajnom i razornom boljševičkom ratu u Rusiji, kratkotrajnoj komunističkoj epizodi u Mađarskoj, kao i kompleksnom sukobu u Irskoj. Čak su i prostori Balkana bili permanentno opterećeni tinjajućim unutrašnjim sukobima i političkim nasiljem.

Španski slučaj se izdvaja ne po tome što je bio jedinstven, već po svom intenzitetu, trajanju i činjenici da je privukao direktnu vojnu intervenciju nacističke Njemačke, fašističke Italije i Sovjetskog Saveza, pretvarajući se u generalnu probu za Drugi svjetski rat.

Kada se devedeset godina nakon početka sukoba podvuče konačni bilans, brojke koje ostaju iza ovog trogodišnjeg ludila djeluju otrežnjujuće i ne ostavljaju prostor za bilo kakvu patetiku ili uljepšavanje. Procjenjuje se da je na frontovima u direktnim vojnim operacijama poginulo oko 200.000 ljudi. Međutim, pravi užas rata ogleda se u sudbini onih koji nisu nosili uniforme. Blizu 350.000 ljudi izgubilo je živote uslijed katastrofalnih higijenskih uslova, bolesti i dugotrajne gladi koja je harala zemljom, naročito u opkoljenim gradovima.

Učešće jugoslovenskih dobrovoljaca u Španskom građanskom ratu predstavlja jedno od najdinamičnijih i najkompleksnijih poglavlja u historiji ovdašnjih radničkih i antifašističkih pokreta, ali i poglavlje koje je decenijama bilo izloženo ideološkom uljepšavanju i selektivnom pamćenju. Oko 1.700 dobrovoljaca iz svih krajeva Kraljevine Jugoslavije, ali i iz redova ekonomske i političke emigracije širom Evrope, uspjelo se ilegalnim i izuzetno opasnim kanalima prebaciti na Iberijski poluotok kako bi se priključili Internacionalnim brigadama u odbrani Španske Republike.

Među njima su bili rudari, studenti, ljekari, intelektualci i partijski funkcioneri, vođeni jasnim ideološkim antifašističkim impulsom, ali i direktivom Komunističke partije Jugoslavije, koja je u španskom sukobu prepoznala ključnu liniju fronta protiv nadirućeg fašizma u Evropi.

Međutim, stvarnost na terenu bila je daleko od romantičnog revolucionarnog zanosa. Jugoslovenski borci, raspoređeni u jedinice poput bataljona „Dimitrov“ ili „Đuro Đaković“, odmah su bačeni u najkrvavije bitke rata, na Jarami, Bruneti i Ebru,  gdje su pretrpjeli stravične gubitke; skoro polovina njih, oko 800 boraca, zauvijek je ostala u španskoj zemlji. Unutar samih brigada vladala je gvozdena, često nemilosrdna disciplina, a jugoslovenski kontingent nije bio pošteđen unutrašnjih ideoloških čistki i sumnjičenja pod strogim nadzorom sovjetskih obavještajnih struktura, što je rezultiralo i likvidacijama pojedinih neistomišljenika u sopstvenim redovima.

Unutar jugoslovenskog kontingenta na španskim ratištima, borci iz Bosne i Hercegovine činili su specifičnu i izuzetno heterogenu grupu, čija su sudbina i motivi bili direktan odraz dubokih socijalnih i političkih kriza u tadašnjoj domovini. Procjenjuje se da se oko stotinu dobrovoljaca rođenih ili politički aktivnih u Bosni i Hercegovini, među kojima su bili i pripadnici bošnjačkog naroda, poput istaknutih komunista i intelektualaca kakav je bio Akif Šeremet, uspjelo probiti do Pirinejskog poluostrva.

Mnogi od njih nisu krenuli put Španije direktno iz bosanskih kasaba i rudnika, već sa stranih univerziteta poput onog u Pragu, ili iz rudarskih bazena Francuske i Belgije, gdje su radili kao ekonomska emigracija i gdje su rano došli u dodir s ljevičarskim pokretima.

Odlazak u Španiju za ove ljude je bio čin svjesne žrtve, jer je kraljevski režim u Beogradu rigidno kažnjavao svaki pokušaj solidarnosti s Republikom, oduzimajući dobrovoljcima državljanstvo i proglašavajući ih državnim neprijateljima. Na frontovima Madrida, Andaluzije i Aragonije, bosanskohercegovački dobrovoljci dijelili su surovu sudbinu ostalih internacionalaca, ginući u jurišima na fašistička utvrđenja, dok su preživjeli prolazili kroz rigorozne partijske provjere i sumnjičenja unutar samih brigada. Među njima su se kalili kadrovi koji će kasnije odigrati ključnu ulogu u Drugom svjetskom ratu jer su donijeli iz Španije neprocjenjivo iskustvo.

Među stotinjak dobrovoljaca iz Bosne i Hercegovine i Sandžaka našla su se istaknuta imena poput Fadila Jahića, Ahmeta Fetahagića, studenta iz Zavidovića koji je zbog iskazane hrabrosti napredovao do čina poručnika Španske republikanske armije, Mustafe Golivića. U Španiji su bili još i Sabit Abduzaimović (Tešanj), Pašan Čaušević (Zvornik), Džano Ahmet Krvavac (Gacko),  Ibrahim Lipovača (Bihać), Meksud Mujkić (Bijeljina), Mehmed Paunović (Sanski Most), Hasan Smailagić (Bihać), Juso Huso Šehić (Livno), Salko Zele (Stolac)…

Tragičnu sudbinu doživio je Akif Šeremet, ugledni profesor i jedan od najobrazovanijih predratnih ljevičara iz Kladnja, koji je u jeku staljinističkih paranoja unutar Internacionalnih brigada osumnjičen i likvidiran u Sovjetskom Savezu. Za ove ljude, od kojih su mnogi koristili pseudonime kako bi zaštitili porodice od represije beogradskog režima koji im je oduzimao državljanstvo, španski krš bio je surova historijska škola. Dok su jedni zauvijek ostali u masovnim grobnicama od Aragona do Ebra, preživjeli su kroz francuske logore uspjeli donijeti dragocjeno vojničko i gerilsko iskustvo u domovinu, postajući stubovi kasnijeg antifašističkog ustanka na Balkanu.

Za one koji su preživjeli slom Republike 1939. godine, uslijedio je novi pakao u francuskim sabirnim logorima poput Girsia i Vernea, odakle su se, pod stalnom prijetnjom izručenja Gestapou, morali ponovo ilegalno probijati nazad u okupiranu domovinu. Upravo će ti preživjeli „Španci“, sa svojim neprocjenjivim, u krvi stečenim iskustvom modernog ratovanja, gerilske taktike i vojne organizacije, postati ključna komandna struktura Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije 1941. godine.

Četvorica partizanskih komandanata armija, Peko Dapčević, Koča Popović, Kosta Nađ i Petar Drapšin, zanat su ispekli upravo u rovovima oko Madrida i na rijeci Ebro, čime je Španski građanski rat, na paradoksalan način, postao direktna vojno-taktička i organizaciona uvertira za kasniji pobjednički ishod antifašističke borbe na jugoslovenskom prostoru.

Historiografska istraživanja su utvrdila da su snage pod komandom generala Franca likvidirale najmanje 130.000 ljudi. Posebno je zastrašujuća činjenica da je čak četvrtina tog broja ubijena nakon zvaničnog završetka rata, u mirnodopskom periodu, kada je pobjednički režim kroz sistematske sudske procese i vansudske egzekucije nastavio sa čišćenjem zemlje od poraženih elemenata.

S druge strane, u republikanskoj pozadini stradalo je nešto više od 55.000 ljudi, a to nasilje je najvećim dijelom zaustavljeno u kasnijim fazama rata kada je vlada u Madridu uspjela ponovo uspostaviti kakvu-takvu kontrolu nad policijskim i pravosudnim aparatom.

Devedeset godina kasnije, Španski građanski rat ostaje trajno upozorenje o tome kako se lako i brzo briše tanak sloj civilizacije kada se politički život pretvori u beskompromisnu borbu do istrebljenja. Umjesto traženja krivaca kroz optike današnjih političkih potreba, historijska distanca nas obavezuje da sukob posmatramo kroz njegove neumoljive zakonitosti. Španija iz 1936. godine pokazala je cijelom svijetu šta se dogodi kada institucije zakažu, kada se dijalog proglasi slabostima, a ideološki fanatici preuzmu kormilo društva.

Rezultat tog skoka u bezdan nisu bile herojske pobjede niti ostvarenje utopijskih ideala, već stotine hiljada grobova, uništena ekonomija, traumatizovano društvo i četrdeset godina diktatorskog mraka koji je zaledio zemlju u prošlosti.