Od 1949. godine CIA (pod kodnim imenom BGFiend) i MI6 (Valuable) radili su zajedno kako bi pronašli pogodne regrute, uspostavili kontakt sa zbačenim nacionalnim vođama, poput albanskog kralja Zoga, čiji ga je egzil vodio širom Evrope, do Sjedinjenih Američkih Država, Egipta i na koncu Francuske, te prikupili obavještajne podatke o životu iza „željezne zavjese“

Kako se Drugi svjetski rat privodio kraju, započeo je sukob između pobjedničkih saveznika. Angloameričke operacije u Istočnoj Evropi i Sovjetskom Savezu počele su krajem 1940-ih s ciljem podrivanja, pa čak i rušenja novih moskovski usmjerenih država na kontinentu. Knjiga Stephena Longa pod naslovom “A Rich Harvest of Bitter Fruit: CIA and MI6 Covert Action in Communist Albania at the Dawn of the Cold War” proučava njihov prvi zajednički projekat: operaciju BGFiend/Valuable u Albaniji.

Od 1949. godine CIA (pod kodnim imenom BGFiend) i MI6 (Valuable) radili su zajedno kako bi pronašli pogodne regrute, uspostavili kontakt sa zbačenim nacionalnim vođama, poput albanskog kralja Zoga, čiji ga je egzil vodio širom Evrope, do Sjedinjenih Američkih Država, Egipta i na koncu Francuske, te prikupili obavještajne podatke o životu iza „željezne zavjese“.

U slučaju Albanije, pod autokratskim vodstvom Envera Hoxhe, većina regrutovanih agenata bili su emigranti koji su tokom rata pobjegli na Zapad. Međutim, te izbjeglice činile su šaroliku grupu: među njima je bilo Zogovih pristalica, ratnih kolaboracionista, ali i onih koji su se borili protiv fašista i komunista.

Prvi agenti ubačeni su u Albaniju 1951. godine. Obučavani na Malti, a kasnije u Njemačkoj i Grčkoj, u početku su izbacivani padobranom, dok su kasnije stizali morem i kopnom preko Grčke. Skoro sve njihove misije završile su neuspjehom, pri čemu su nedostajali i obavještajni podaci i zalihe. Do 1952. godine oni koji su učestvovali u operaciji BGFiend/Valuable vjerovali su da su naučili lekcije iz grešaka napravljenih prethodne godine, pa su operacije intenzivirane. Napravljeni su planovi za uspostavljanje stalne radio-veze u zemlji i podsticanje unutrašnjeg otpora koji bi se razvijao bez vanjskog podsticaja. Albancima koji su učestvovali u ovim akcijama rečeno je da je cilj misija svrgavanje Hoxhe.

Međutim, do 1952. godine Sigurimi, albanski aparat državne bezbjednosti, postao je izuzetno vješt u protivpobunjeničkim mjerama. Agenti su hvatani i zatvarani, a mnogi su izgubili živote. To je bilo sramotno za zapadne obavještajne službe, kojima je trebalo previše vremena da shvate da su njihove misije kompromitirane.

Longov rad, zasnovan na skinutim oznakama tajnosti s obavještajnih dokumenata i ličnim spisima nekih od učesnika misije, ukazuje na različite razloge tog neuspjeha. Pogrešne procjene bile su česta pojava; agenti su izbacivani kilometrima daleko od predviđenih mjesta ulaska, a njihove različite političke pripadnosti značile su da mnogi nisu mogli sarađivati. Nepovjerenje nije postojalo samo između emigranata i zapadnih obavještajnih službi, već i sve više između MI6-a i CIA-e, čije se partnerstvo postepeno ugasilo do 1954. godine. Long analizira uticaj ili izostanak istog Kima Philbyja, koga se često sumnjičilo da je pomogao uspjesima albanske protivpobunjeničke borbe, te nudi dobre argumente protiv preuveličavanja Philbyjeve uloge.

U ovoj priči pojavljuje se mnogo izuzetnih aktera: obavještajne službe, tajni agenti, svrgnuti monarsi. Ali neki od najvažnijih ljudi u velikoj mjeri nedostaju u knjizi. Riječ je o lokalnom stanovništvu u gradovima, selima i albanskim ruralnim područjima, koji su bili prvi kontakt agenata – obično prijatelji i članovi porodice – radi nabavke hrane ili drugih potrepština. Upravo su ti lokalci mogli prijaviti agente Sigurimiju. Bez njih ni tajne misije ni protivpobunjenički napori nisu mogli uspjeti.

Zapadne obavještajne službe vodile su borbu za naklonost naroda bacanjem propagandnih letaka i paketa hrane, kao i emitovanjem programa „Glasa slobodne Albanije“ s tajne lokacije nedaleko od Atine. Na kraju, sve je bilo uzalud. Hoxha, koji će postati dugovječniji vođa u čitavom komunističkom bloku, vladao je Albanijom sve do 1985. godine uz nemilosrdnu unutrašnju represiju.

IZVOR: History Today