U Istanbulu postoje dvije džamije posvećene istoj osobi i to kćerki Sulejmana Veličanstvenog čije ime na perzijskom znači “sunce i mjesec”. Oko njih se stoljećima prepričava legenda o arhitekti koji je svoju tajnu ljubav utkao u kamen, iako historičari tu priču otvoreno nazivaju izmišljenom.

U Istanbulu, razdvojene vodama Bosfora, stoje dvije džamije koje nose isto ime, Mihrimah-sultan. Jedna se nalazi u azijskom dijelu grada, u Üsküdaru, druga na evropskoj strani, uz stare gradske bedeme kod Edirnekapıje. Obje je, za istu osobu, projektovao isti čovjek, najveći osmanski arhitekta Mimar Sinan. Upravo ta okolnost, u kombinaciji sa samim značenjem imena Mihrimah, dala je povoda jednoj od najpoznatijih istanbulskih legendi, priči o suncu i mjesecu koji se jednom godišnje sastaju iznad grada.

Ko je bila Mihrimah-sultan

Mihrimah-sultan bila je kćerka sultana Sulejmana Veličanstvenog i njegove supruge Hurem-sultan. Prema većini izvora, rođena je 1522. godine u Topkapı dvorcu, iako akademski rad objavljen u izdanju Fatih Sultan Mehmet Vakıf Univerziteta napominje da tačan datum njenog rođenja zapravo nije sa sigurnošću utvrđen. Kada je napunila sedamnaest godina, udata je za Rustem-pašu, kasnijeg velikog vezira. Nakon smrti svoje majke 1558. godine, Mihrimah je preuzela ulogu bliske savjetnice svome ocu. Umrla je 1578. godine i sahranjena je u Sulejmanovom turbetu unutar kompleksa Sulejmanije džamije, pored samog oca.

Njeno ime, Mihr-i Mah, na perzijskom jeziku doslovno znači “sunce i mjesec”, spoj riječi mihr (sunce) i mah (mjesec). Upravo ova jezička igra postala je polazna tačka za legendu koja do danas kruži Istanbulom, a vezana je za Mihrimah i dvije džamije nazvane po njoj.

Prva od dvije istoimene džamije podignuta je u Üsküdaru, na azijskoj obali grada. Prema dostupnim izvorima, temelji su postavljeni 1540. godine, a gradnja je završena 1548. godine. Riječ je o ranijem Sinanovom djelu, dio je kompleksa (kulije) koji uz samu džamiju obuhvata i medresu, imaret i druge objekte. Centralna kupola prečnika je oko deset metara, a sama građevina, podignuta na terasi uz obalu, odlikuje se jednostavnošću i skladom koje arhitektonski kritičari često opisuju kao posebno elegantne za rani period Sinanovog stvaralaštva.

Druga džamija podignuta je sedamnaest godina kasnije, na suprotnoj, evropskoj strani grada, na mjestu zvanom Edirnekapı, uz sami gradski bedem, na jednom od sedam brežuljaka historijskog istanbulskog poluostrva. Prema više turskih izvora, izgradnja je počela 1563. godine, a završena 1566. godine (pojedini izvori navode i godine 1562–1565, zavisno od toga računa li se datum postavljanja temelja ili datum otvaranja). Ova džamija je, za razliku od üsküdarske, poznata po izuzetnoj količini prirodnog svjetla, ima pet kupola i, prema pojedinim opisima, čak 161 prozor na glavnoj kupoli, zbog čega je stručnjaci često nazivaju jednim od najsvjetlijih Sinanovih djela. Džamija nema sačuvan natpis koji bi potvrdio tačan datum gradnje, pa se njena hronologija, zaključuje na osnovu tadašnjih pisanih zapisa (tezkira) iz Sinanovog vremena.

Oko ove dvije građevine decenijama se prepričava romantizirana priča koja govori da se Mimar Sinan, iako oženjen i stariji od Mihrimah-sultan, tajno zaljubio u nju, te da je nakon što je ona udata za Rustem-pašu svoju neuzvraćenu ljubav izrazio kroz arhitekturu, sagradivši dvije džamije koje nose njeno ime, po jednu na svakoj strani grada. Treba naglasiti da ovu priču turski izvori koji se bave historijom arhitekture, izričito opisuju kao romantičnu legendu nastalu znatno kasnije, a ne dokumentovanu historijsku činjenicu.

Priča o suncu i mjesecu

Uz ovu legendu vezuje se i druga, još poznatija priča, koja kruži brojnim turskim medijima i turističkim vodičima. Navodno, ukoliko se pronađe tačka u gradu sa koje se istovremeno vide obje džamije, moguće je, na dan 21. marta, datum ravnodnevnice, a prema popularnom vjerovanju i dan rođenja Mihrimah-sultan, vidjeti kako sunce zalazi iza jedine munare edirnekapijske džamije, dok u istom trenutku, iza munara üsküdarske džamije na suprotnoj obali, izlazi mjesec. Spoj sunca i mjeseca iznad grada tako bi, prema ovoj priči, doslovno oživljavao značenje njenog imena.

Ovu priču, važno je jasno označiti kao usmeno predanje i popularno vjerovanje, a ne kao potvrđenu arhitektonsku činjenicu. Nijedan od pronađenih izvora ne navodi da je ovo poravnanje zvanično arheoastronomski izmjereno ili dokazano od strane stručnjaka za historiju osmanske arhitekture. Riječ je o priči koja se generacijama prenosi među stanovnicima Istanbula i turističkim vodičima, slično kao i sama legenda o Sinanovoj ljubavi.

Bez obzira na to koliko je od ove priče legenda, a koliko stvarna arhitektonska namjera, nesporne su dvije stvari. Ime Mihrimah zaista na perzijskom znači “sunce i mjesec”, a dvije džamije koje nose to ime zaista stoje jedna nasuprot drugoj, na suprotnim obalama Bosfora, kao djelo istog graditelja posvećeno istoj ženi. Mimar Sinan je tokom svoje duge karijere, prema procjenama historičara arhitekture, projektovao na stotine objekata širom Osmanskog carstva, od Sulejmanije i Selimije džamije do manjih mahalskih mesdžida, ali rijetko koji par njegovih djela nosi tako snažnu simboličku poveznicu kao ove dvije džamije u Istanbulu, razdvojene morem, a ipak, bar u narodnoj mašti, spojene jednom godišnje svjetlošću neba iznad grada.