Od antičkih glasačkih kamenčića i političkih grafita na zidovima Pompeje, pa sve do vizionarske Deklaracije ZAVNOBiH-a iz 1944. godine, historija izbora oslikava neprekidnu borbu za pravo građana da sami odlučuju o svojoj sudbini

Niko od nas ne voli predizborne kampanje, bombardiranje biolboardima, na društvenim mrežama, ratove botova… Ali ako mislite daje sve to tvorevina modernog doba, varate se. Reklame i plakati za izbore postojali su i u drevnoj Pompeji, gdje su arheolozi pronašli stotine natpisa urezanih u zidove koji svjedoče o žestini nekadašnjih izbornih okršaja. Što se tiče zvanične kampanje, rimski kandidati bili su ograničeni na striktan period od jedne do dvije sedmice, a glavnina političkog borbenog procesa odvijala se neposredno, licem u lice na javnom trgu.

Današnji građani savremenih demokratija koriste čitav spektar tehnologija i metoda kako bi ostvarili svoje biračko pravo, ali se postavlja pitanje na koji su način u odlukama učestvovali ljudi antičkog doba. Historiografija je kroz decenije pažljivo sklapala mozaik izuzetno zanimljivih detalja iz klasične Atine, jedne od prvih direktnih demokratija svijeta, kao i iz Rimske Republike, kvazidemokratskog sistema u kojem su najbogatiji slojevi uživali nesrazmjerno veći uticaj od običnih radnika i plebejaca.

I u Atini i u Rimu, učešće u demokratskom procesu bilo je strogo ograničeno na takozvani demos, koji su činili isključivo slobodni muškarci s pravom građanstva. Žene, robovi i stranci bili su potpuno lišeni prava glasa. Zanimljivo je da su starogrčki Atinjani sprovodili izbore u veoma malom obimu jer su smatrali da klasični izbori nisu najbolji demokratski model za odabir javnih funkcionera. Da bi demokratija pružila punu upravljačku moć običnom narodu, a ne samo bogatima, Atinjani su mnoge zvaničnike birali žrijebom. Za odlučivanje o tome ko će služiti u Vijeću pet stotina, glavnom upravljačkom tijelu Atine, korišten je sistem žrijebanja (sortition). Atina je bila podijeljena na deset plemena, a svako pleme imalo je zadatak da osigura pedeset građana koji će tokom jedne godine služiti u Vijeću. Svaki građanin s pravom učešća dobijao je personaliziranu pločicu, a te su se pločice ubacivale u posebnu mašinu zvanu kleroterion. Ta naprava koristila je danas izgubljenu tehnologiju cijevi i kuglica kako bi potpuno nasumično odabrala predstavnike svakog plemena.

U atinskoj Narodnoj skupštini, poznatoj kao eklesija, svi zakoni i sudski predmeti rješavani su na principu neposredne rasprave u kojoj je svaki slobodan muškarac imao pravo riječi. Od ukupno trideset do šezdeset hiljada atinskih građana, oko šest hiljada redovno je učestvovalo i doprinosilo radu skupštinskih zasjedanja. Skupština se sastajala u prirodnom amfiteatru na brdu Pniks, čiji naziv potiče od grčke riječi koja označava gustu okupljenost, a prostor je mogao primiti između šest i trinaest hiljada ljudi.

Drevni Grci nisu poznavali izbore u današnjem smislu, gdje se glasa poštom ili odlazi na biračko mjesto u školi ili mjesnoj zajednici. Bilo je neophodno fizičko prisustvo na licu mjesta. Upravo iz koncepta okupljanja građana radi zajedničkog odlučivanja proističe i sama ideja republike i narodne zajednice. Dnevni red eklasije utvrđivalo je Vijeće pet stotina, ali su se svi zakoni i državne politike stavljali na direktno glasanje. Glasanje se odvijalo podizanjem ruku, a pobjednika je procjenjivalo devet nasumično izabranih predsjednika.

Atinjani su izuzetno pazili da spriječe bilo kakvu mogućnost manipulacije ili korupcije. Tih devet osoba koje su brojale glasove birano je žrijebom neposredno pred početak skupštinskog rada, pa ih je bilo praktično nemoguće potkupiti. Ipak, pojedine ključne pozicije birane su direktnim glasanjem u Skupštini, a najvažnija među njima bila je dužnost vojnih generala. Svake godine deset generala birano je jednostavnim glasanjem podizanjem ili spuštanjem prstiju.

Pored usvajanja zakona, Narodna skupština donesila je presude u svim krivičnim i građanskim suđenjima. Umjesto moderne porote od dvanaest članova, atinske porote brojale su od dvije stotine do čak pet hiljada ljudi. Jedan član porote biran je nasumično da služi kao sudija, ne da samostalno donosi presudu, već da osigura strogo poštovanje procedura. Dok se većina ostalih glasanja odvijala javno, porote su glasale tajno, koristeći kamenčiće kao glasačke listiće. Svaki član dobijao je dva mala kamena, jedan puni i drugi s rupom u sredini. Prilikom glasanja pristupalo se dvjema kutijama: kamen koji je označavao stvarnu odluku ubacivao se u prvu kutiju, dok se neiskorišteni kamen odlagao u drugu. Niko s strane nije mogao prepoznati koji je kamen odražavao pravu volju glasača.

U slučajevima kada je neka javna ličnost izgubila ugled ili postala previše popularna i uticajna, prijeteći stabilnosti demokratije, mogla je biti prognana na deset godina putem posebne procedure zvane ostrakizam. Naziv proističe od reči ostraka, što označava komad polomljene keramike. Prilikom ostrakizma svaki član Skupštine dobijao je keramički ulomak na kojem je urezivao ime osobe za koju je smatrao da treba napustiti grad. Ako bi najmanje šest hiljada ljudi napisalo isto ime, osoba s najvećim brojem glasova morala je napustiti Atinu. Poznati historijski primjer jeste Temistokle, vojni heroj iz Bitke kod Salamine, koji je ostrakizovan 472. godine prije nove ere. Historijski izvori ukazuju na to da su njegovi politički protivnici unaprijed urezali njegovo ime na hiljade keramičkih pločica i podijelili ih nepismenim članovima Skupštine.

Rimska Republika preuzela je pojedine principe atinske demokratije, ali je birače podijelila po klasnom osnovu i stvorila sistem koji je izrazito favoritizovao bogate. Umjesto jedne velike skupštine, Rimljani su imali tri skupštinske cjeline, od kojih je najvažnija bila Centurijatska skupština. Ona je birala najviše državne službenike, konzule, pretore i cenzore, te odlučivala o objavi rata. Glasanje u ovoj skupštini počinjalo je od najbogatije klase, a prebrojavanje se prekidalo čim bi se postigla većina od 193 glasa. Ukoliko bi se bogati slojevi usaglasili i glasali kao blok, glasanje nižih klasa postajalo je potpuno suvišno. Ta privilegija prvog glasanja u latinskom jeziku nazivana je praerogativa. U druge dvije skupštine, Kriminalnoj i Plebejskoj, redoslijed glasanja određivan je žrijebom. Plemenski koncept u Rimu i Atini nije se zasnivao na krvi, već na geografskoj pripadnosti, pa je funkcionisao slično savremenom regionalnom predstavljanju.

Vremenom su se javni oblici glasanja u Rimu pokazali podložnim pritiscima i ucjenama moćnih patrona, pa je 139. godine prije nove ere uveden tajni glasački listić. Koristila se drvena pločica prelivena slojem voska na kojoj se urezivao glas i potom ubacivala u glasačku kutiju. Aristokratija je oštro negodovala zbog ovog izuma jer je izgubila neposrednu kontrolu nad zavisnim slojevima stanovništva. Izborni oglasi i politički grafiti iz Pompeje svjedoče da je borba za glasove uvijek bila dinamična, a zvanična kampanja u Rimu trajala je najčešće sedmicu ili dvije, odvijajući se neposredno među građanima na javnim trgovima.

Kada se težište historijske analize pomjeri s antičkih prostora Mediterana na prostor Bosne i Hercegovine, uočava se izuzetno složena evolucija političkog predstavljanja i izbornih mehanizama. Historija Bosne i Hercegovine kroz stoljeća je bila obilježena borbom za temeljna ljudska, građanska i politička prava, pri čemu uspostavljanje izbornih modela predstavlja lakmus papir širih društvenih i državnih preobražaja. Izborni sistemi u 20. stoljeću na ovom prostoru odražavali su lomove državnih okvira, od monarhijskog centralizma Kraljevine Jugoslavije, preko revolucionarne “partizanske demokratije” stvorene u antifašističkom ratu, pa sve do savremenog izbornog poretka u modernoj Bosni i Hercegovini.

Politička kriza u Kraljevini Jugoslaviji uoči Drugog svjetskog rata kulminirala je potpisivanjem Sporazuma Cvetković–Maček u augustu 1939. godine, čime je stvorena Banovina Hrvatska i u potpunosti anulirano postojanje jedinstvenog historijskog i upravnog teritorija Bosne i Hercegovine. U sklopu pokušaja stabilizacije političkih prilika i preuređenja izbornog zakonodavstva, kraljevsko namjesništvo donijelo je u martu 1940. godine Uredbu o izborima narodnih poslanika za Narodnu skupštinu Kraljevine Jugoslavije. Iako ova uredba usljed izbijanja rata u aprilu 1941. godine nikada nije primijenjena u praksi, njena struktura pruža jasan uvid u izborni model koji je monarhijski režim namjeravao uspostaviti.

Uredba je u svom prvom članu formalno proklamovala da se izbori vrše slobodnim, općim, jednakim, neposrednim i tajnim glasanjem. Međutim, sadržinske odredbe pokazuju značajna ograničenja u pogledu univerzalnosti. Aktivno biračko pravo bilo je rezervisano exclusively za muškarce s navršenom 21 godinom života, dok su žene bile u potpunosti isključene iz političkog procesa. Vojna lica, aktivni oficiri, podoficiri i vojnici pod zastavom, takođe nisu imali biračko pravo. Za narodnog poslanika mogao je biti izabran svaki jugoslavenski državljanin koji je navršio 30 godina života, pod uslovom da je pismen i da vlada narodnim jezikom.

Izbori su planirani po izbornim okruzima. Od ukupno 55 izbornih okruga u Kraljevini Jugoslaviji, na području Bosne i Hercegovine bilo je predviđeno osam okruga: Bihać, Banja Luka (dva okruga), Derventa, Tuzla, Travnik, Sarajevo i Mostar. Sa teritorija Bosne i Hercegovine trebalo je biti birano ukupno 58 poslanika od ukupnog skupštinskog sastava. Sistem raspodjele mandata kombinovao je D'Hondtovu metodu proporcionalnog predstavljanja u okruzima koji su birali dva ili više poslanika, dok se u okruzima s jednim poslanikom primjenjivao sistem relativne većine.

Podnošenje kandidatskih zemaljskih lista bilo je strogo uslovljeno i ideološki restriktivno: liste nisu mogle podnijeti političke grupacije koje su zagovarale nasilnu promjenu ustavnog poretka ili narušavanje teritorijalne cjeline države. Tehnički aspekt glasanja predviđao je upotrebu limenih glasačkih kutija i kuglica s utisnutim državnim grbom, izrađenih tako da se spuštanje kuglice ne može vidjeti niti čuti.

Napadom sila Osovine u aprilu 1941. godine i rasparčavanjem Jugoslavije, Bosna i Hercegovina se našla pod okupacijom i u sastavu kvislinške Nezavisne Države Hrvatske. U uslovima antifašističkog oslobodilačkog rata izrastao je Narodnooslobodilački pokret (NOP) predvođen Komunističkom partijom. Odnos prema političkom predstavljanju usmjeravan je kroz stvaranje narodnooslobodilačkih odbora kao novih organa narodne vlasti. Na Prvom zasjedanju ZAVNOBiH-a u Mrkonjić Gradu, 25. novembra 1943. godine, postavljeni su temelji obnove bosanskohercegovačke državnosti. U usvojenoj Rezoluciji oblikovana je historijska formula o identitetu zemlje koja “nije ni srpska, ni hrvatska, ni muslimanska, nego i srpska i muslimanska i hrvatska”.

Iz ove definicije proizilazilo je da je temeljni oblik političkog predstavljanja u Bosni i Hercegovini tokom oslobodilačkog rata trebalo biti etničko i etnoteritorijalno predstavljanje konstitutivnih naroda. Međutim, daljim tokom revolucije došlo je do uspostavljanja dominantnog klasnog (radničkog) predstavljanja umjesto čisto nacionalnog, čime je izgrađen specifičan sistem nekompetitivne “partizanska demokratije”.

Ključni pravni i politički preokret dogodio se na Drugom zasjedanju ZAVNOBiH-a u Sanskom Mostu, održanom od 30. juna do 2. jula 1944. godine. Na ovom zasjedanju ZAVNOBiH se konstituisao u najviše zakonodavno i izvršno narodno predstavničko tijelo i najviši organ državne vlasti federalne Bosne i Hercegovine. Među 11 donesenih odluka, posebno mjesto zauzima Deklaracija o pravima građana Bosne i Hercegovine.

Deklaracija ZAVNOBiH-a o pravima građana iz 1944. godine predstavlja jedan od najvažnijih dokumenata u historiji Bosne i Hercegovine. Deklaracija je vizionarski anticipirala temeljna načela demokratskog izbornog prava u trenutku dok se rat još rasplamsavao. Deklaracijom je proklamirano da će izborno pravo u demokratskoj Bosni i Hercegovini birači vršiti na osnovu opšteg, jednakog, neposrednog i tajnog prava glasa.

Analiza pet temeljnih načela demokratskog izbornog prava u kontekstu Deklaracije pokazuje njen historijski značaj:

Načelo općosti (univerzalnosti): Deklaracija je proglasila da aktivno i pasivno biračko pravo ima svaki građanin i građanka koji su navršili 18 godina života. Pripadnici Narodnooslobodilačke vojske i partizanskih odreda uživali su to pravo bez obzira na godine starosti. Time je Bosna i Hercegovina priznala potpuno biračko pravo ženama, znatno prije mnogih zapadnoevropskih zemalja (poput Francuske ili Švicarske).

Načelo jednakosti: Svi glasovi birača formalno su tretirani jednako, po principu “jedan čovjek – jedan glas”, garantujući ravnopravnost bez obzira na nacionalnu, vjersku ili spolnu pripadnost.

Načelo neposrednosti (direktnosti): Birači su dobili pravo da direktno biraju svoje predstavnike u narodnim odborima i skupštinama, bez posredovanja neizabranih tijela.

Načelo tajnosti glasanja: Glasanje je predviđeno tajnim glasačkim listićima kako bi se osigurala sloboda izražavanja volje bez pritisaka. Deklaracija je dopuštala odstupanje od načela neposrednosti i tajnosti samo izuzetno tokom trajanja ratnih operacija po odluci ZAVNOBiH-a.

Sloboda prava glasa: Proklamovane su osnovne slobode govora, štampe, zbora i udruživanja, koje čine neophodan ambijent za slobodne izbore.

Fascinantno je da su ova načela u Bosni i Hercegovini normirana 1944. godine, četiri godine prije nego što ih je Ujedinjene nacije usvojile u Univerzalnoj deklaraciji o pravima čovjeka (1948.) i šest godina prije Evropske konvencije o zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda (Rim, 1950.).

Na Trećem zasjedanju ZAVNOBiH-a u oslobođenom Sarajevu, u aprilu 1945. godine, ZAVNOBiH je prerastao u Narodnu skupštinu Bosne i Hercegovine, a formirana je i prva Narodna vlada na čelu s Rodoljubom Čolakovićem. Time je zaokružena državna organizacija započeta tokom rata. Krajem 1946. godine usvojen je i prvi Ustav Narodne Republike Bosne i Hercegovine, koji je preuzeo osnovna ustavna načela sadržana u Deklaraciji iz 1944. godine.

Nakon raspada socijalističke Jugoslavije, obnove višestranačja 1990. godine i sticanja međunarodnog priznanja Bosne i Hercegovine 1992. godine (na temelju državnopravnog kontinuiteta ZAVNOBiH-a i Badinterovog mišljenja), izborni sistem u Bosni i Hercegovini prošao je kroz korjenite promjene. Dejtonskim mirovnim sporazumom iz 1995. godine uspostavljen je novi Ustav BiH (Aneks IV), koji je unio drastična odstupanja od univerzalnih međunarodnih standarda i načela proklamiranih još 1944. godine.

Savremeni izborni sistem Bosne i Hercegovine opterećen je etničkim diskriminacijama. Dok je Deklaracija ZAVNOBiH-a štitila individualna građanska i politička prava svakog pojedinca bez obzira na etničko porijeklo, Dejtonski ustav je primat dao kolektivnim etničkim pravima tri konstitutivna naroda (Bošnjaka, Hrvata i Srba). Pripadnici nacionalnih manjina i građani koji se ne izjašnjavaju kao pripadnici konstitutivnih naroda (kategorija “Ostali”) onemogućeni su da se kandiduju i budu birani za ključne državne funkcije, Predsjedništvo BiH i Dom naroda Parlamentarne skupštine BiH.

Ova diskriminacija pravno je potvrđena i u presudi Evropskog suda za ljudska prava u predmetu Sejdić i Finci protiv Bosne i Hercegovine. Stvarni izborni sistem u današnjoj Bosni i Hercegovini drastično narušava i načelo jednakosti glasa, kroz neravnomjernu raspodjelu birača po izbornim jedinicama i restrikcije zasnovane na mjestu prebivališta.

Povratak izvornim demokratskim principima sadržanim u Deklaraciji ZAVNOBiH-a iz 1944. godine,  u kojima se garantira puna ravnopravnost pojedinca, univerzalno biračko pravo i odsustvo svake diskriminacije, predstavlja ključnu paradigmu i neophodan uslov za usklađivanje bh. ustava i izbornog zakonodavstva sa evropskim deontološkim standardima.