Rasizam u Argentini: Mit o bijeloj, evropskoj naciji

Optužbe za rasizam upućene argentinskoj fudbalskoj reprezentaciji tokom Svjetskog prvenstva ponovo su otvorile pitanje historijskih korijena i specifične prirode rasnih podjela u toj zemlji. Dok vanjski posmatrači probleme posmatraju kroz zapadne koncepte segregacije, argentinski historičari i sociolozi ukazuju na složen splet klasnih razlika, sistemskog potiskivanja nebijelog identiteta i mita o “bijeloj, evropskoj naciji”, koji se znatno razlikuje od rasnog modela Sjeverne Amerike i Evrope

Tokom Svjetskog prvenstva u fudbalu, reprezentacija Argentine našla se na meti optužbi za rasizam koje su prevazišle okvire samog sporta. Predstavljanje Argentine kao zemlje sa rasističkim naslijeđem otvorilo je pitanje ima li takvo etiketiranje historijsko utemeljenje i na koji način funkcioniraju rasne podjele u ovoj južnoameričkoj državi.

Stručnjaci ističu da je samo pitanje u javnosti postavljeno na isključiv način, karakterističan za logiku društvenih mreža. Analitičari upozoravaju da je pravljenje rang-lista više ili manje rasističkih zemalja pogrešno jer se time stvara privid spriranja krivice sa strukturalnog rasizma koji postoji širom svijeta. Rasizam, definisan kao ideološki mehanizam koji opravdava društvene nejednakosti, prisutan je u Argentini kao i u drugim društvima. Međutim, kao konceptualiziran i politički tretiran problem, on kroz historiju nije zauzimao centralno mjesto, prvenstveno zbog toga što je njegovo postojanje sistemski negirano.

Izgradnja argentinske nacije počivala je na obećanju jednakosti i zanemarivanju porijekla i boje kože. Zakonodavstvo nije formalno nametalo rasnu segregaciju, ali historija bilježi robovlasništvo, stvaranje stereotipa i diskriminaciju usmjerenu prema afričkom stanovništvu, afrodescedentima i starosjedilačkim narodima. Korijeni tog poretka dosežu do kolonijalnog perioda. Španija je i prije dolaska na američki kontinent uspostavila statute “čistoće krvi”, pa veliki dio rasizma lokalnih elita u Latinskoj Americi vuče porijeklo iz te tradicije. Kao i druga atlantska društva, Argentina je izrasla iz kolonijalnog poretka koji je bio izrazito rasistički postavljen, a ti obrasci i danas traju kroz klasnu strukturu i djelovanje policijskog i pravosudnog aparata.

Može li se Argentina posmatrati kao zemlja s posebno rasističkom historijom i ima li smisla primjenjivati iste kategorije koje služe za analizu Sjedinjenih Američkih Država ili evropskih zemalja?

Stručnjaci se slažu da je samo pitanje postavljeno na isključiv način, karakterističan za logiku društvenih mreža. Najproblematičniji dio takvog pristupa jeste pravljenje rang-liste više ili manje rasističkih zemalja, kao da se time spiraju krivice strukturalnog rasizma instaliranog u cijelom svijetu. Problem je rasizam sam po sebi. Rasizam, shvaćen kao ideološka operacija koja legitimiše nejednakosti, postojao je i postoji u Argentini kao i u drugim zemljama. Međutim, kao problem koji je konceptualiziran i tretiran u društvenom i političkom smislu, rasizam nije bio pretjerano relevantan u argentinskoj historiji, dobrim dijelom zato što je jedna od njegovih centralnih karakteristika bilo upravo njegovo negiranje.

Argentina je jedna od rijetkih zemalja Latinske Amerike, uz Kostariku, s narativom o nacionalnom identitetu kao bijeloj i evropskoj zemlji. Ta se fantazija iznutra prevodi u negiranje prisustva ili vrijednosti crnih, mestičkih i starosjedilačkih osoba, dok se prema vani taj govor često prevodio u osjećaj superiornosti u odnosu na druge Latinoamerikance. Ono što je trebalo biti pomiješana i neutralna nacija završilo je veličanjem evropskog porijekla i zaboravljanjem ili smatranjem inferiornim ostalih dijelova te mješavine.

Također se pokušalo istrijebiti i učiniti nevidljivim nebijelo stanovništvo putem različitih metoda, od kojih je jedna bila inducirano miješanje, što je podrazumijevalo dovođenje više bijelog stanovništva kako bi se starosjedilačko i crno stanovništvo postepeno razblažilo. Teritorijalna ekspanzija prema Patagoniji nakon sticanja nezavisnosti izvedena je na temelju genocida vrlo sličnog onom koji su SAD počinile na zapadu. Taj je projekat ostao zabilježen i u samom argentinskom Ustavu, u kojem se izričito navodi da će se podsticati evropska imigracija, što je u sebi nosilo utopiju o zamjeni stanovništva.

Ipak, historičari odbacuju tezu da je Argentina posebno rasistička zemlja ili najrasističkija na svijetu. U pogledu materijalnih praksi, ona se nalazi na istoj liniji s drugim latinoameričkim zemljama, dok u poređenju sa sjevernom hemisferom postoji veoma duboka razlika. Sjedinjene Američke Države mogu se porediti samo sa Južnoafričkom Republikom iz doba aparthejda ili nacističkom Njemačkom, jer su imale rasnu segregaciju i zakone o zabrani mješovitih brakova, što u Latinskoj Americi nikada nije postojalo. Osim toga, u Argentini nisu zabilježeni kolektivni napadi bijelaca na migrante, što se u drugim zemljama i dalje događa.

Rasizam u Argentini ne može se analizirati odvojeno od društvene klase i geografskih podjela između Buenos Airesa i unutrašnjosti. Kategorija koja se u lokalnom govoru označava kao “negro” nosi sa sobom ne samo boju kože, nego i klasni status, regionalno porijeklo i stambeni ambijent. Zajedno sa Kostarikom, Argentina je izgradila identitetski narativ o sebi kao “bijeloj i evropskoj” zemlji. Ta konstrukcija je unutar društva vodila ka potiskivanju prisustva i značaja crnačke, mestičke i starosjedilačke populacije, dok je prema vani nerijetko stvarala osjećaj superiornosti u odnosu na ostatak regije.

Konstrukcija moderne države oslanjala se na ideju useljavanja iz Evrope, što je bilo definisano i samim Ustavom. Taj projekat je u osnovi imao zamisao o postepenoj zamjeni lokalnog stanovništva evropskim doseljenicima. Kroz historiju se insistiralo na mitu o “loncu za miješanje”, koji se u praksi odnosio samo na spajanje različitih evropskih nacija, dok su starosjedilački i afrički korijeni potiskivani. Paralelno s tim, u nižim društvenim slojevima do miješanja stanovništva dolazilo je spontano, čime je nastala specifična populacija radničke klase nad kojom se rasizam ispoljavao decenijama.

Za razliku od SAD-a, gdje je segregacija stvarala jasne granice, argentinska država je pozivala na zaboravljanje rasnih razlika i integraciju pod zajednički nacionalni identitet. Zbog toga je historijsko prisustvo robovlasništva i brojne afrodescedentne zajednice s početka 20. stoljeća u velikoj mjeri izbrisano iz javnog pamćenja. Procjene pokazuju da je udio roblja u pojedinim regijama početkom 19. stoljeća iznosio oko 20 posto, što je znatno manje od ekonomija poput Brazila, ali i dalje predstavlja značajan historijski faktor.

Odnos države prema starosjedilačkim narodima ostao je obilježen osvajanjima, nepriznavanjem prava i potiskivanjem. Ni politički preokreti u 20. stoljeću nisu donijeli suštinsku promjenu tog odnosa. Protestni marševi starosjedilaca koji su tražili povrat zemlje decenijama su nailazili na ignorisanje centralnih vlasti, a aktuelne zakonodavne inicijative o vlasničkim pravima i dalje otvaraju prostor za prinudna iseljenja i preuzimanje resursa sa teritorija na kojima žive te zajednice.

Tijekom 200 godina Republike insistiralo se na ideji da nema Indijanaca i nema Crnaca. To negiranje oslanjalo se na nacionalni identitet povezan s bjelinom, sintetiziran u ideji o Argentini kao zemlji nastaloj s brodova imigranata iz Evrope i u mitu o “loncu za miješanje” (crisol de razas), koji se u stvarnosti odnosio na mješavinu evropskih nacionalnosti i negirao crnu i starosjedilačku Argentinu.

Istovremeno, u narodnim slojevima dolazilo je do drugog miješanja, prešućenog u zvaničnoj historiji, između siromašnih radnika različite boje kože, crnaca, starosjedilaca i siromašnih bijelaca. Tako je nastala “narodna crnina” (negritud popular) nad kojom se rasizam u Argentini sprovodi već više od stotinu godina. Ta populacija nije jedna konkretna rasna grupa; ona je sačinjena od afrodescedenata, starosjedilaca i siromašnih radnika evropskog ili bliskoistočnog porijekla.

Ta je populacija s vremenom prešla put od vrlo vidljive do zajednice s izuzetno malom vidljivošću. U Argentini je postojalo robovlasništvo koje je zaboravljeno, ali i izuzetno važna crnačka zajednica, veoma aktivna u Buenos Airesu sve do početka 20. stoljeća, s vlastitim novinama i internim debatama. Za razliku od SAD-a, argentinska država je pozivala na zaboravljanje tih razlika i integraciju pod jedinstveni identitet “argentinca”.

Odnos argentinske države prema starosjedilačkim narodima uvijek je ostao obilježen osvajanjem, akulturacijom, genocidom i etnocidom, negiranjem njihovog postojanja i nepriznavanjem njihovih prava. Čak i kada je predsjednik Juan Domingo Perón 1946. godine primio starosjedioce iz pokreta Malón de la Paz, oni nisu primljeni u Ružičastoj kući (Casa Rosada), nego u hotelu u kojem su odsjedali; vođeni su na fudbal i šetani po gradu, ali kada su zatražili odgovor na svoje zahtjeve za zemlju, naređeno je njihovo zatvaranje i nasilni povratak u provinciju Jujuy.

Više od tri četvrtine stoljeća kasnije, Treći Malón de la Paz stigao je u Buenos Aires 2023. godine sa sličnim zahtjevima i ponovo nije primljen u sjedištu predsjednika. dolaskom novih vlasti, starosjedilački narodi prolaze kroz dodatno nazadovanje u pravima, uz mjere poput ukidanja ključnih zakona o zaštiti i rješavanju pitanja komunalne imovine.

Uspjesi nogometne reprezentacije ponovo su otvorili pitanje rasne raznolikosti u timu. Analitičari podsjećaju da Argentina još od 1920-ih godina ima historiju afrodescedentnih igrača u reprezentaciji, poput Alehandra de los Santosa, dok su i ikone poput Dijega Maradone imale starosjedilačko i afričko porijeklo, diluirano kroz generacije miješanja. Također, historijske ličnosti poput narednika Kabrala ili Marije Remedios del Valje, koja se danas nalazi na novčanici od 10.000 pezosa, svedoče o prisustvu afrodescedenata u temeljenju države, iako su priznanja stigla sa velikim zakašnjenjem.

Optužbe koje dolaze izvana često izazivaju otpor u argentinskoj javnosti, posebno kada dolaze iz zemalja sa vlastitom historijom legalne segregacije ili kolonijalnog ropstva. Ipak, stručnjaci upozoravaju da odbacivanje površnih kritika ne bi trebalo voditi u potpuno negiranje rasizma, već ka njegovom temeljitom preispitivanju unutar sopstvenog društvenog okvira.

IZVOR: Bosna.hr, Historia Y Vida