Sagrađena 1560/61. godine po testamentu bosanskog sandžak-bega Hadim Ali-paše na prostoru drevnog mezarja Šehitluci uz Koševski potok, ova bogomolja preživjela je požare, ratne sukobe i radikalne urbanističke preobražaje. Njen harem, spomenik preplitanja epoha, čuva historiju Sarajeva u malom, od arhaičnih derviških nišana i austrougarskih adaptacija, preko međuratnog političko-ideološkog turbeta Avdi Sumbulu i Behdžetu Muteveliću, pa sve do mezarova narodnih heroja i intelektualaca palih u odbrani države od 1992. do 1995. godine

Započeli su sveobuhvatni radovi na restauraciji sarajevske Ali-pašine džamije. Postavljanjem skela oko ove sakralne građevine otpočela je konkretna faza obnove jednog od najprepoznatljivijih vizuelnih i duhovnih simbola glavnog grada Bosne i Hercegovine. Projekt, koji je na inicijativu Medžlisa Islamske zajednice Sarajevo pokrenula Vakufska direkcija, a u potpunosti finansira Generalna direkcija vakufa Republike Turske, obuhvata unutrašnju i vanjsku sanaciju objekta, ojačavanje centralne kupole, restauraciju zidova te cjelokupno vanjsko uređenje.

Budući da je Alipašina džamija proglašena nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine, svi radovi izvode se uz strogo poštivanje konzervatorskih principa i očuvanje autentičnosti. Ipak, ova savremena graditeljska intervencija predstavlja samo najnovije poglavlje u dugoj i slojevitoj historiji lokacije na kojoj džamija stoji, historiji koja obuhvata stoljeća ratova, urbanističkih transformacija, ideoloških prelamanja i stalnog preplitanja svetačkog i profanog.

Lokalitet na kojem je podignuta Alipašina džamija posjeduje duboke arheološke i historiografske slojeve koji prethode osmanskom osvajanju. U naučnim krugovima i lokalnoj tradiciji već odavno se razmatra mogućnost da je na ovom prostoru, uz same obale Koševskog potoka, postojalo predosmansko urbano naselje Vrhbosna, dok pojedini arheološki nalazi ukazuju i na tragove iz rimskog razdoblja. Kada su osmanske snage ovladale ovim prostorima, upravo je ovaj terenski pojas postao jedno od najranijih mjesta ukopavanja.

Kompleks je nekada obuhvatao staro muslimansko groblje zvano Šehitluci. Ovo mezarje datira iz prvih decenija osmanske uprave u Bosni, a na njegovu starinu upućuju izuzetno arhaični nišani koji su se dijelom očuvali do danas. Mezarje je bilo starije više od stotinu godina od same džamije, a zbog činjenice da je prostor već bio formiran kao sakralno grobljansko područje, svaka druga civilna gradnja na tom mjestu bila je unaprijed isključena.

Osnivač džamije, mahale i pratećih fondacija bio je Hadim Ali-paša, u historijskim izvorima poznat i pod titulom Gazi Ali-paša. Rođen u selu Drozgometvi u Sarajevskom polju, Ali-paša je ostvario zavidnu vojnu i administrativnu karijeru unutar Osmanskog Carstva, obnašajući visoke dužnosti budimskog begler-bega i u više navrata bosanskog sandžak-bega. Prema historijskim zapisima, na položaj bosanskog namjesnika imenovan je sedmog maja 1557. godine, a u Sarajevo je stigao prvog juna iste godine. Njegov boravak u Sarajevu bio je kratkog vijeka. U jesen 1557. godine teško se razbolio, te je na samrtničkoj postelji, 27. oktobra 1557. godine, sastavio i ovjerio testament. Tim dokumentom odredio je da se trećina njegovog cjelokupnog imetka izdvoji za gradnju džamije pored njegovog groba. Umro je ubrzo potom, devetog decembra 1557. godine, ne dočekavši da vidi početak radova na objektu koji će nositi njegovo ime. Ukopan je na zapadnoj periferiji postojećeg groblja Šehitluci.

Izgradnja džamije započela je na preostalom slobodnom prostoru između Ali-pašinog mezara i korita Koševskog potoka. Hronogram ili tarih isklesan na kamenoj ploči iznad ulaznih vrata svjedoči da je građevina dovršena 968. godine po Hidžri, što odgovara 1560. ili 1561. godini po gregorijanskom kalendaru. Mada na samom kamenom sarkofagu i nišanima uz džamiju nema urezanog natpisa, historiografska analiza i usmena predaja sa potpunom sigurnošću potvrđuju da je riječ o Ali-pašinom grobu. Narodna tradicija je godinama uz taj mezar vezivala i legendu o sinu tatarskog šaha koji je pao kao žrtva pri osvajanju Sarajeva, no historijski dokumenti nedvosmisleno ukazuju na bosanskog sandžak-bega.

Arhitektonski posmatrano, stručnjaci za islamsku umjetnost i graditeljstvo gotovo jedinstveno smatraju Alipašinu džamiju najljepšim i najskladnijim primjerom klasičnog osmanskog stila u Bosni i Hercegovini. Sagrađena od fino klesanog kamena, džamija je presvedena kupolom, dok se ispred ulaza nalazi natkriti trijem sa tri manje kupole koje nose četiri kamena stuba. Izuzetna proporcija objekta naglašena je vitkim kamenim minaretom sa gvozdenom šerefom.

Unutrašnjost krase krasno izrađen i graviran kameni minber, mahfil na kamenim stupcima te zidne dekoracije. Na suprotnoj strani potoka, prema navodima putopisca Evlije Čelebije, od sredstava istog vakufa podignuti su velika musafirhana i imaret za ishranu putnika i siromaha. Pored toga, vakuf je finansirao i rad lokalnog mekteba, koji se izdržavao iz prihoda posebnih nekretnina i parcela ugradjenih u zemljišne knjige formirane nakon 1878. godine.

U samom dvorištu džamije nalazila se i specifična česma, u stručnoj literaturi poznata kao bunar-česma. Kako je zabilježio Hamdija Kreševljaković, radilo se o posebnom tipu česme čiji se izliv nalazio ispod nivoa okolnog terena, pa se do vode silazilo kamenim stepenicama. S obzirom na to da otvoreno korito Koševskog potoka nije moglo osigurati prirodni pritisak i uzgon za više objekte, bunar-česma je koristila neposrednu blizinu vodotoka na tehnički prilagođen način, da bi kasnije na tom mjestu bio podignut mali šadrvan sa vodoskokom.

Posebnost Alipašine mahale ogledala se u njenom specifičnom urbanističkom konceptu. Za razliku od većine sarajevskih mahala, gdje su stambene kuće i trgovački objekti bili gusto načičkani uz samu džamiju formirajući zbijeno gradsko jezgro, centar Alipašine mahale ostao je neobično prostran i otvoren. Jedini dominirajući objekat na tom širem prostoru bila je sama džamija, okružena prostranim grobljem. Ovaj prostor bio je omeđen kamenim, perforiranim haremskim zidom koji se protezao od zapadnog prilaza današnjoj zgradi entitetske vlade, Titovom ulicom oko groblja do Koševskog potoka, te dalje uz njegovu lijevu obalu. U tom zidu nalazile su se dvije kapije: istočna, naspram sokaka Musala, i sjeverna, naspram samog portala džamije. Tek u neposrednoj blizini, na prostoru gdje se danas nalazi zgrada Općine Centar, nalazilo se nekoliko kuća povezanih uskom ulicom koja se u austrougarskom periodu zvala Alipašina ulica.

Ovakav urbanistički raspored proisticali je iz činjenice da je džamija podignuta na već postojećem, starom groblju, što je onemogućavalo bilo kakvu sekundarnu gradnju stambenih objekata. To groblje se na istok spajalo sa prostorom današnjeg Malog parka, gdje se nalazilo Gazilersko turbe i Gazilerska tekija, u izvorima prvi put spomenuta 1538. godine u testamentu Kemal-bega. U Gazilerskom turbu, prema predaji, bili su sahranjeni derviši Ajni-dede i Šemsi-dede, čiji su arhaični nišani svjedočili o najranijem periodu osmanskog prisustva. Tekija se u kasnijim dokumentima navodi i kao Hasanbegova zavija ili Alipašina tekija, premda pravno nije bila dio izvorne Alipašine zaklade.

Tokom stoljeća, džamija i njen harem dijelili su sudbinu grada, prolazeći kroz teška stradanja i ratne razore. Prvo veliko razaranje dogodilo se u oktobru 1697. godine prilikom provale vojske Eugena Savojskog. Iz izvještaja Ćose Halil-paše Visokoj Porti vidi se da je u požaru izgorjelo dvorište džamije i da je vakuf pretrpio ogromnu materijalnu štetu. Sama džamija ostala je neporušena u svojoj kamenoj konstrukciji, ali bez prihoda, pa su službenici godinama radili bez redovnih plaća. Iz narodnih molbi slatih u Carigrad sačuvani su podaci da je džamija ostala bez sredstava za rad, zbog čega se tražila pomoć iz državne blagajne za imama Huseina, hatiba Osmana i mujezine. Sačuvane su i vakufname, poput one Merjeme, kćeri Osman-efendije, koja je uložila novčana sredstva za osvjetljavanje džamije, kako bi se očuvao vjerski život u njoj.

Prekretnicu u historiji objekta i njegove okoline donijela je 1878. godina i austrougarska okupacija. Prvog avgusta 1878. godine oko Alipašine džamije vođena je jedna od najžešćih i najkrvavijih bitaka za odbranu Sarajeva. Branitelji grada pružili su žestok otpor austrougarskim trupama koje su nadirale sa zapada, a tokom borbi džamijski kompleks je znatno oštećen. Ovaj dramatični historijski trenutak ovjekovječio je austrijski slikar Teodor Brajdvizer, učesnik borbi, koji je na svom akvarelu precizno prikazao okršaj ispred samog džamijskog portala. Prije tog događaja, prozračne tonove okoline džamije, sa vizurama Donjih Hiseta i Musale, naslikao je i umjetnik Eugen Petrović 1883. godine, ostavivši dragocjen vizuelni trag o izgledu prostora prije velikih urbanističkih zahvata.

Dolaskom nove vlasti nastupa period intenzivne transformacije šireg prostora oko džamije. Zbog higijenskih propisa, austrougarske vlasti su odmah po okupaciji zabranile daljnje sahranjivanje u gradskim zonama, naloživši da se ukopi obavljaju u prigradskim naseljima. Istovremeno, gradnja novih administrativnih palata, poput zgrade Vlade, započela je proces postepenog smanjivanja prostranog harema. Prve stručne restauratorske radove na samoj džamiji izveo je arhitekta Ćiril Metod Iveković 1884. godine. Skidanjem starog maltera sa vanjskih zidova do punog izražaja došla je precizna klesarska obrada kamena i konstrukcijska solidnost objekta.

Procesi modernizacije i saobraćajnog preuređenja Sarajeva u 20. stoljeću nastavili su potiskivati i preoblikovati nekadašnji kompleks Šehitluka. Godine 1939., prilikom rekonstrukcije i proširenja glavne saobraćajnice, današnje ulice Maršala Tita, uklonjena je stara kamena i metalna ograda harema, zasađena je živica, a znatna površina dotadašnjeg groblja pretvorena je u javni park. Prilikom ovih radova došlo je i do pomjeranja nadgrobnih spomenika. Kameni sarkofag Hadim Ali-paše, koji se prvobitno nalazio sa lijeve strane ulaza, uz sam pješački trotoar, prenesen je na današnju lokaciju sa desne strane džamijskog ulaza.

Još radikalnije urbanističke promjene uslijedile su 1950. godine izgradnjom masivnog zdanja Higijenskog zavoda. Tom prilikom porušeno je drevno Gazilersko turbe, a nišani derviša Ajni-dede i Šemsi-dede dislocirani su i preneseni u preostali dio harema Alipašine džamije. U ovaj harem ranije su prenošeni i drugi značajni spomenici sa ugroženih sarajevskih lokaliteta, poput specifičnog nišana Mustafa-bega Dženetića iz harema porušene Ćemaluše džamije, kao i nekoliko izuzetno retkih nišana iz doba osvojenja Bosne sa ratničkim kapama, nadžacima i rozetama.

Posebno poglavlje u simboličkoj historiji harema Alipašine džamije otvara se u međuratnom periodu, kada ovaj prostor dobija novu, političko-ideološku dimenziju. Tokom 1930-ih godina, po nalogu kralja Aleksandra Karađorđevića, u haremu je izgrađeno turbe Avdi Sumbulu i Behdžetu Muteveliću. Sumbul, sekretar i urednik lista društva “Gajret”, i Mutevelić, ugledni član istog udruženja, bili su zagovornici ujedinjenja južnoslavenskih naroda pod srpskom dinastijom Karađorđević. Nakon sarajevskog atentata 1914. godine, austrougarske vlasti su ih uhapsile i internirale u logor u Aradu, gdje su obojica umrla 1915. godine. Prilikom obilježavanja četvrt vijeka rada “Gajreta” 1928. godine, njihovi posmrtni ostaci preneseni su u Sarajevo, da bi nad njihovim mezarima naknadno bilo podignuto turbe.

Odabir forme turbeta, objekta koji u islamskoj tradiciji označava mauzolej za uglednike, nosio je dvostruku poruku: s jedne strane uvažavao je religijski identitet pokojnika, dok je s druge strane nastojao legitimisati novu, srpskocentričnu ideologiju državnog jugoslavenstva unutar muslimanskog tkiva Sarajeva.

Nakon decenija u kojima je u haremu važila zabrana ukopavanja ugrađena još u austrougarske propise, sudbina džamije ponovo se ispreplela sa dramatičnim događajima tokom agresije na Bosnu i Hercegovinu od 1992. do 1995. godine. Džamija je ponovo pretrpjela oštećenja od artiljerijskih projektila, ali je u najtežim danima opsade njen harem postao posljednje počivalište istaknutih branitelja i javnih radnika. Odluka da se u spomeničkom haremu obnovi praksa ukopavanja donesena je uslijed vanrednih ratnih okolnosti, čime je ovaj prostor dobio ulogu panteona odbrane grada i države.

U haremu Alipašine džamije danas leže komandanti i heroji oslobodilačkog rata. Tu je ukopan Zaim Imamović, legendarni komandant koji je poginuo u oktobru 1995. godine na Rogojskoj gredi, neposredno nakon pobjeda na Treskavici. Tu je i mezar Avde Palića, komandanta odbrane Žepe. Tu je i mezar Zame Dučića, u istom prostoru ukopani su i komandanti Safet Zajko, Enver Šehović, te braća Zahir i Esad Panjeta… Uz vojne zapovjednike, u haremu leže i istaknuti politički i kulturni radnici, poput Hakije Turajlića, potpredsjednika Vlade Republike Bosne i Hercegovine ubijenog 1993. godine, te prof. dr. Ibrahima Tepića, dekana Filozofskog fakulteta i uglednog historičara. Na tom mjestu ukopan je i profesor Kasim Begić, čiji je životni put spajao visoki intelektualni angažman sa specifičnim sarajevskim boemskim duhom.

Po okončanju opsade Sarajeva, Alipašina džamija je dočekala prvu poslijeratnu sanaciju uz finansijsku pomoć Kraljevine Saudijske Arabije, čime su otklonjena primarna oštećenja na strukturi objekta. Aktuelni projekat obnove, započet postavljanjem skela u okviru saradnje vakufskih direkcija BiH i Turske, predstavlja nastavak kontinuirane brige o ovom vrhunskom spomeniku sakralne arhitekture. Predviđeni radovi na konzervaciji stijena, unutrašnjem oslikavanju, konsolidaciji kupole i uređenju harema trebali bi osigurati da Alipašina džamija nastavi trajati u svom punom estetskom i historijskom sjaju. Kao arhitektonski dragulj koji već više od četiri stoljeća nadvisuje ušće Koševskog potoka, ona ostaje nemi svjedok promjena carstava, ideologija, ratova i urbanih transformacija koje su oblikovale savremeno Sarajevo.