Srednjovjekovni muslimanski geografi su prostor od Atlantika do Dalekog istoka posmatrali kao povezanu geografsku cjelinu. Trgovina, nauka, religija te različiti oblici kontakata stvarali su gustu mrežu puteva, a samim tim i utjecaja. Sve ovo izgleda veoma slično današnjim raspravama o povezivanju Evroazije.
Trilateralni sporazum o odbrani koji je prošle sedmice potpisan u Meki od strane Saudijske Arabije, Turske i Pakistana (Mecca Joint Defence Agreement) te svakim danom sve vidljivije intenziviranje ekonomskih i različitih infrastrukturnih veza širom Evroazije – od kineske inicijative Pojas i put, preko plinovoda i naftovoda kroz Centralnu i Jugozapadnu Aziju – često se predstavlja kao neka nova geopolitička realnost. Ipak, čini se da ovi procesi imaju krijene dublje u historiji.
Srednjovjekovni muslimanski geografi su prostor od Atlantika do Dalekog istoka posmatrali kao povezanu geografsku cjelinu. Trgovina, nauka, religija te različiti oblici kontakata stvarali su gustu mrežu puteva, a samim tim i utjecaja. Sve ovo izgleda veoma slično današnjim raspravama o povezivanju Evroazije.
Za razliku od savremene podjele svijeta na kontinente, klasična islamska geografija je baratala terminom sedam klima (al-Aqalim al-Seb'a), odnosno klimatskih zona. Ovaj koncept je, naravno, preuzet iz antičke geografije, prije svega od Ptolomeja, ali su ga muslimanski učenjaci dodatno razvili i prilagodili vlastitom razumijevanju prostora kojeg su nastanjivali i koji ih je okruživao.
Autori poput Al-Idrisija, Al-Masudija i Ibn Hordabeha klimatske zone nisu posmatrali samo kao prirodno-geografske cjeline. Njima su one, prvenstveno, predstavljale prostore u kojima se razvijaju različiti oblici kulture življenja, privrede i civilizacije. U toj slici svijeta centralni dio (između druge i šeste klime) su zauzimale islamske zemlje s Mekom kao duhovnim središtem.
To je, dakle, bio prostor koji je obuhvatao čitavu tadašnju islamsku civilizaciju – od Magreba i Andaluzije, preko istočnog Mediterana, Bliskog istoka i Perzije, do Centralne Azije, južnih dijelova današnje Rusije pa sve do Kine.
Jedna od najvećih prednosti islamske civilizacije bio je upravo njen geografski položaj. Zahvaljujući tome, muslimanski gradovi postali su ključna mjesta međunarodne trgovine, ali i prenosa znanja. Još od ranog srednjeg vijeka razvijeni su intenzivni trgovački odnosi između muslimanskih i evropskih zemalja. Mletački, đenovljanski i drugi mediteranski trgovci redovno su poslovali u Aleksandriji ili Damasku, s druge strane u evropske gradove stizali su islamski proizvodi, naučna i tehnološka dostignuća. Poznato je šta je sve posredstvom muslimanske Španije i Sicilije stiglo na evropske univerzitete, od djela antičkih filozofa, do dostignuća islamskih matematičara, astronoma i stručnjaka iz medicine. Uporedo s tim razvijale su se i veze sa istočnom Evropom i prostorom današnje Rusije. Muslimanski trgovci su već u 9. i 10. stoljeću putovali Volgom, a Ibn Fadlanov putopis do danas je ostao jedan od najvažnijih izvora za upoznavanje naroda koji su živjeli na tim prostorima.
Posebnu ulogu u povezivanju Evrope, Rusije, islamskog svijeta i Kine prirodno je imala Centralna Azija. Iako je tokom i nakon raspada Sovjetskog Saveza dugo bila na margini zanimanja, danas je, zahvaljujući svom strateškom položaju, pažnja svijeta ponovo usmjerena na nju. Prihvatanje islama od strane turkijskih naroda između 9. i 11. stoljeća dodatno je učvrstila ovu povezanost. Gradovi poput Samarkanda i Buhare izrasli su u velika trgovačka, obrazovna i kulturna središta. Kroz njih nisu prolazile samo karavane natovarene svilom i začinima, nego i naučne ideje, tehnološke inovacije i različiti kulturni utjecaji. Kasnije su Seldžučko, a potom i Osmansko carstvo nastavili održavati ovu povezanost između Istoka i Zapada.
Istovremeno, današnja podjela svijeta na kontinente često ne odražava historijske, ekonomske, a pogotovo ne, kulturne veze koje su kroz stoljeća povezivale ovaj dio svijeta. Taj nekad veliki jedinstveni civilizacijski prostor podijeljen je na način da se njegovi dijelovi nalaze na rubovima kontinenata. Tako se danas Turska svrstava u Evropu, arapske zemlje u Jugozapadnu Aziju i Sjevernu Afriku dok se bivše sovjetske republike uglavnom posmatraju kroz njihove veze sa Rusijom.
Ovu podijeljenost odlično ilustriraju i različita pisma koja se danas koriste: latinica u Turskoj i Azerbejdžanu, ćirilica u većini bivših sovjetskih republika te arapsko pismo u većem dijelu ostatka islamskog svijeta. Jedni gledaju prema Briselu, drugi prema Moskvi, treći prema Pekingu, a međusobno su okrenuti leđima. Ipak, usprkos svemu tome, posljednjih decenija sve su vidljiviji pokušaji prevazilaženja tih podjela kroz intenziviranje političke, ekonomske, ali, kako vidimo, i vojne, saradnje među brojnim državama ovog prostora pa se stiče dojam da su odlučili da se okrenu jedni prema drugima.
Jačanje saradnje između zemalja sa muslimanskom većinom kao i njihova saradnja sa istočnim i zapadnim susjedima nije nešto što je počelo preko noći. Savremeni infrastrukturni i trgovački projekti zapravo samo slijede pravce koji su stoljećima povezivali te prostore. Zato će prije biti da je riječ o obnovi i prilagođavanju komunikacijskih i trgovačkih mreža koje nikad nisu u potpunosti prestale postojati, iako su u pojedinim razdobljima bile zamrle oslabljene političkim podjelama, suparništvima i trzavicama. Upravo zato srednjovjekovna islamska geografija bi mogla biti dobra polazna tačka za razumijevanje savremenih procesa u ovom dijelu svijeta.
Izvor: Azem Feriz/Preporod
