Kroz oštru satiru, metafore poput „Kraljevine krompira“ i zapadnjačke tehnike crtanja, istanbulski list je tokom krizne 1911. godine prelamao geopolitičke potrese, imperijalne zavjere i budio patriotski duh osmanske javnosti.
U osvit sloma jednog carstva, dok su se geopolitičke karte Bliskog istoka i Balkana ponovo miješale pod pritiskom zapadnog imperijalizma, novinska štampa u Istanbulu postala je pravo bojno polje riječi i slika. Među njima se posebno istakao satirični list „Cadaloz“, koji je tokom svog kratkog, ali burnog izdavačkog života 1911. godine, ponudio upečatljiv humoristički osvrt na to kako su osmanske vladajuće strukture i javnost doživljavali Balkan i njegove narode.
List „Cadaloz“ započeo je svoj izdavački život 4. aprila 1911. godine u ulici Ebusuud u Istanbulu, a iza njegove pro-sultanatske uređivačke politike stajala je finansijska podrška Bedrifelek Hanım, supruge svrgnutog sultana Abdülhamida II.
Karikature koje su krasile naslovne i posljednje strane ovog lista privlače pažnju vrhunskom zapadnom tehnikom crtanja, što svjedoči o tome da ih je stvarala osmanska elita obrazovana u Francuskoj. Iza karikatura su stajali Cevat Nuri i zagonetni Dr. Mazlum. Posebno je intrigantna historijska sumnja da se iza francuskog pseudonima „Dj Noury“ zapravo krio princ Ahmet Nuri, sin Abdülhamida II, koji je u to vrijeme boravio u Parizu baveći se umjetnošću. Francuski potpisi pored osmanskih nisu bili samo izraz prestiža i poznavanja stranih jezika među intelektualcima, već su ukazivali i na potencijalno učešće stranih autora ili arapskih hrišćana.
U to vrijeme, pismeni osmanski građanin bio je savršeno upoznat sa složenim metaforičkim jezikom satire. Izrazi korišteni za balkanske narode nisu bili besmislene šale, već direktan uvid u krhke političke procese.
Crna Gora, recimo, predstavljana je kao „Kraljevina krompira“. Ovaj sarkastični naziv bio je opšteprihvaćen u kulturnom repertoaru osmanskog naroda do 1911. godine, a služio je kao društvena procjena siromaštva te države, s obzirom na to da se krompir smatrao hranom sirotinje koja sebi ne može priuštiti meso.
Planina Cetinje predstavljena je kao utočište „gusaka“, gdje je Crna Gora u karikaturama prikazivana kao baza gdje se teroristi i separatisti sklanjaju i dobijaju logistiku tokom zime. Satiričari su također albanske i makedonske separatiste crtali kao jato gusaka („gusanoglave budale“), dok su osmanski vojnici i komandanti prikazivani kao njihovi pastiri.
Kroz prizmu crnog humora, „Cadaloz“ je redovno secirao ulogu globalnih sila poput Rusije, Austrije, Engleske i Francuske. Osmanska javnost je upozoravana da male balkanske države (Grčka, Crna Gora, Srbija, Bugarska) ne djeluju same, već kao marionete i paravani velikih imperijalnih sila koje kroz razdor i intrige žele oslabiti carstvo.
Satirični tekstovi često su koristili alegoriju o prvom žutom volu koji napušta stado. Narodi koji su pod uticajem zapadne propagande proglašavali Osmanlije neprijateljima, opisivani su kao naivni pijuni koji će, zarad obećanja o slobodi, na kraju završiti kao eksploatisani robovi zapadnog kapitalističkog ili socijalističkog poretka.
Posebno plodno tlo za osmansku satiru bila je Grčka. Kupovina oklopnog ratnog broda Averof za milion funti, koja je finansirana uz pomoć egipatskog pravoslavca Georgiosa Averofa, bila je predmet oštrog ismijavanja, naročito nakon što je brod umalo potonuo tokom vježbe.
Karikaturisti su grčke admirale prikazivali kao neiskusne kapetane ribarskih brodova i poručivali im da se vrate ribolovu, dok su nasuprot njima osmanski kapetani poistovjećivani s legendarnim Barbarosom Hajretin-pašom. Istovremeno, kroz lik Vještice na „letećoj kocki“ (simbol prve osmanske avijacije iz fabrike balona u Tekirdagu), list je ismijavao strah zapadnih sila i grčkih „palikara“ od imenovanja osmanskog muftije na autonomnom Kritu.
Karikature u listu „Cadaloz“ nisu služile za puku zabavu. U godini obilježenoj epidemijom kolere u Istanbulu i ratom u Sjevernoj Africi, balkanski crteži bili su ključno oruđe za podizanje morala i jačanje patriotske ljubavi kroz historijski romantizam osmanske dinastije. Dok su Albanci i Bosanci hvaljeni zbog svoje lojalnosti sultanatu, ostali balkanski susjedi prokazani su kao saradnici imperijalizma koji režu granu na kojoj sjede – što je historijska lekcija čiji tragični odjek, prema riječima autora istraživanja, odzvanja i u modernim vremenima.
Izvor: Elçin Gün Canik i Mehmet Yavuz Erler, Patriotizam stvoren balkanskim crtežom: Prikaz osmanskog smisla za humor u karikaturama
