Historijski gledano, u jednom starobosanskom dokumentu bosanskog kralja Tvrtka iz 1387. godine, u kojem se govori o ugovoru o prijateljstvu s Dubrovnikom, navodi se jedna zanimljiva formulacija: “Sije jestь vědōma · vsakomu · ere ōdь starěhь vrěmenь · ōdь koihь ně pametara · vьzda běla jestь sr(ь)dьčana ljub(o)vь…” tj. “Svakome je ovo znano, jer su od starih vremena, od kojih više nema pametara, uvijek je bila prava iskrena ljubav…” Iz navedenog se može izvesti značenje “pamtioca”, što se odnosi na primarno značenje ove lekseme
U starijem jeziku postojalo je riječi kojima su pokrivana određena značenja. Tako je nekada u jezičkoj praksi južnoslavenskog terena, a što je konkretno zabilježeno i na govornom prostoru Bosne, postojao izraz za osobu koja se u savremenom jeziku opisno da je kao “ona koja (još uvijek) dobro pamti (ono što je nekada, u starija vremena bilo)”, odnosno, kako se to formulira u Rječniku Filozofskog, “onaj koji pamti ono što se nekad prije dogodilo; pamtilac”.
Leksički izraz kojim se pokrivalo dati značenje glasi ustvari pametar. Taj oblik bilježi i Jahićev Rječnik, koji leksikografsku taksonomiju lijepo obrazlaže na pet tipova značenja, s uključenim podrvrstama opisa u formi etnološkog, ekspresivnog, knjiškog, arhaičnog, metaforičkog potencijala. Pored tipova koji se odnose na pamtioca događaja iz prošlosti, historijskih zbivanja, narodnih običaja i običajnih prava, u savremenom jeziku javlja se i ironično značenje “pametnjakovića”, zbog čega ova leksema, bez obzira na stilskovremensku bremenitost, pokazuje tendencije aktuelne jezičke upotrebe.
Historijski gledano, u jednom starobosanskom dokumentu bosanskog kralja Tvrtka iz 1387. godine, u kojem se govori o ugovoru o prijateljstvu s Dubrovnikom, navodi se jedna zanimljiva formulacija: “Sije jestь vědōma · vsakomu · ere ōdь starěhь vrěmenь · ōdь koihь ně pametara · vьzda běla jestь sr(ь)dьčana ljub(o)vь…” tj. “Svakome je ovo znano, jer su od starih vremena, od kojih više nema pametara, uvijek je bila prava iskrena ljubav…” Iz navedenog se može izvesti značenje “pamtioca”, što se odnosi na primarno značenje ove lekseme. S istim značenjem, i u više navrata, upotrijebljena leksema pametar koja javlja se i u nešto kasnijem bosanskom dokumentu – Ljetopisu Mula Mustafe Bašeskije iz 18. st., u kojem se npr. navodi sljedeće: “Kako se to bosanski kaže, pametara nejma da pamti ovakvu zimu”, ili: “U Neretvi su trešnje toliko rodile da nejma pametara koji pamti takav rod…”
Pametar, je prema tome, osoba koji dobro pamti ono što je nekad bilo, što je minulo. Moglo bi biti da je značenje ove riječi povezano i sa starošću, godinama i iskustvom pametara, te da u navedenim kontekstima nema nikakavo pejorativno ili pak ironično, preneseno značenje, premda u savremenom jeziku može imati i takvu implikaciju, kako je navedeno u Jahićevu Rječniku, ali i u Rječniku Filozofskog, ali pod drugom natuknicom. Nije potpuno jasno zašto je osnovno značenje lekseme pametar pomjereno iz sfere opće upotrebe, posebno stoga što je u jezičkoj praksi potvrđena od starih, srednjovjekovnih vremena, pa do vjerovatno vremena početka modernog jezika. Moglo bi biti posrijedi da je percepcija stvarnosti i oznake u jednom trenutku pomaknula dato značenje, pa je zbog toga ova leksema sa značenjem “pamtioca” dobrahno skrajnuta na margine aktivnog sloja leksike, iako se ona i danas može uključiti u pojedinim kontekstima, kada ima preneseno značenje, kada označava “pametnjakovića”, koji je formalnom upotrebnom vrijednošću vjerovatno zauzeo njezinu ulogu.
Ima li još igdje ikoji pametar?
Alen Kalajdžija diplomirao je 2002. godine na Odsjeku za bosanski, hrvatski i srpski jezik i književnost naroda Bosne i Hercegovine Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu, gdje je magistrirao 2007, a doktorirao 2012. godine. Predavao je kratko u osnovnoj i srednjoj školi, a imao je više angažmana u nastavi bosanskog jezika na univerzitetima u Bosni i Hercegovini i inostranstvu. Objavio je samostalno četiri naučne monografije, dvije naučne knjige u koautorstvu, te jednu zbirku priča i jedan dnevnički putopis. Uz skoro 90 naučnih i stručnih radova te 15-ak kulturalnih kolumni objavio je približno 400 naučnopopularnih pojedinačno koncipiranih jezičkih savjeta o bosanskom jeziku. Na mjestu direktora Instituta za jezik Univerziteta u Sarajevu proveo je dva mandata (2013–2021). Trenutno u Institutu ima izbor u zvanje naučnog savjetnika.
