U samo nekoliko dana ruske vlasti otvorile su izložbu o „poljskoj rusofobiji“ u Katinskoj šumi, zabranile djelovanje organizacije Memorial i najavile transformaciju Muzeja historije Gulaga u instituciju posvećenu „genocidu nad sovjetskim narodom“. Riječ je o koordiniranoj državnoj kampanji čiji cilj više nije samo kontrola sadašnjosti, nego i potpuna reinterpretacija prošlosti

U šumama kod ruskog mjesta Katyn i danas se nalaze masovne grobnice u kojima je sovjetski režim likvidirao hiljade ljudi. Više od 4.000 poljskih oficira i intelektualaca ubijeno je 1940. godine u okviru masakra kojim je Staljinova vlast eliminirala potencijalni otpor nakon podjele Poljske između nacističke Njemačke i Sovjetskog Saveza, prema sporazumu Molotov–Ribbentrop. U istoj oblasti pokopane su i hiljade sovjetskih građana ubijenih tokom Velikog terora 1937. i 1938. godine, kada je Staljinov režim likvidirao stotine hiljada vlastitih građana.

Danas se, međutim, na tom mjestu nalazi nova izložba koju su postavile ruske vlasti, a koja govori o „deset stoljeća poljske rusofobije“ i „ukrajinskim nacistima“. U izložbenom postavu gotovo da nema spomena sovjetske odgovornosti za zločine u Katynu niti pakta između Hitlera i Staljina kojim je podijeljena Poljska.

„Mi čuvamo historijsko sjećanje, dok u Evropi ruše sovjetske spomenike“, rekao je jedan od zaposlenika memorijalnog kompleksa za El País. Istovremeno, upravo ove sedmice u Tomsku je uklonjen jedan od rijetkih spomenika posvećenih žrtvama sovjetske represije.

Katyn nije slučajno mjesto u novoj državnoj politici historije. Upravo u tim šumama nekada se nalazilo sjedište NKVD-a, sovjetske tajne policije odgovorne za sistem Gulaga i masovne represije. Paralelno s otvaranjem izložbe, Vladimir Putin odlučio je i da akademiju Federalne službe sigurnosti (FSB), nasljednice KGB-a, preimenuje po Feliksu Dzeržinskom, osnivaču zloglasne Čeke, prve sovjetske političke policije.

Za brojne historičare i organizacije za ljudska prava riječ je o otvorenoj rehabilitaciji represivnog aparata Sovjetskog Saveza. Cilj nije samo reinterpretacija prošlosti nego stvaranje narativa prema kojem je Rusija trajno ugrožena izvana i zbog toga uvijek mora imati snažnu državu, represivni aparat i „unutrašnje neprijatelje“.

„Poljska je za Rusiju uvijek predstavljala izvor opasnosti“, navodi se u jednom od panoa izložbe u Katynu. Posjetiteljima se predstavlja verzija historije u kojoj su ruske intervencije opisane kao „oslobađanja“, dok se poljski i ukrajinski nacionalni pokreti prikazuju kao kontinuirana prijetnja ruskoj državi.

Na fotografijama se čak i današnja Ukrajina označava kao „neonacistički režim“, uključujući i slike bivšeg poljskog predsjednika Andrzeja Dude sa ukrajinskim predsjednikom Volodimirom Zelenskim.

No Katyn je samo dio mnogo šireg procesa. Ruske vlasti zatvorile su 2024. godine Muzej historije Gulaga u Moskvi, uz obrazloženje da će biti reorganiziran. Prema novim planovima, muzej bi trebao biti ponovo otvoren kao institucija posvećena „genocidu nad sovjetskim narodom“, s fokusom na nacističke zločine tokom Drugog svjetskog rata.

Time bi iz javnog prostora praktično nestao jedan od rijetkih muzeja koji je sistematski dokumentirao unutrašnju represiju Sovjetskog Saveza, milione zatvorenika Gulaga i mrežu logora kroz koje su prolazili politički protivnici, intelektualci, umjetnici i obični građani optuženi za „antisovjetsko djelovanje“.

Istovremeno je rusko pravosuđe organizaciju Memorial proglasilo „ekstremističkom“. Memorial je decenijama bio najvažnija ruska organizacija za istraživanje sovjetskih zločina i očuvanje sjećanja na žrtve represije. Njihovi arhivi sadržavali su milione imena ubijenih, deportiranih i zatvorenih građana Sovjetskog Saveza.

Istog dana kada je donesena odluka protiv Memoriala, policija je izvršila pretres redakcije nezavisnog lista Novaya Gazeta i privela jednog istraživačkog novinara. Ove godine navršava se i dvadeset godina od ubistva novinarke Anne Politkovskaje, jednog od simbola kratkog perioda ruske postkomunističke demokratije. Spomen-ploča postavljena na zgradi u kojoj je ubijena više puta je posljednjih mjeseci vandalizirana bez ozbiljne reakcije vlasti.

Iz Memoriala tvrde da se iza svih ovih poteza nalazi isti politički okvir – naredba broj 1564 koju je u junu 2024. potpisao ruski premijer Mihail Mišustin. Dokument, koji je u početku prošao gotovo nezapaženo, potpuno redefinira državnu politiku prema sjećanju na žrtve političke represije.

Ruski opozicioni političar Boris Višnjevski među prvima je upozorio da novi dokument relativizira razmjere sovjetskih zločina i ostavlja prostor za reviziju rehabilitacija žrtava Staljinovog režima.

„U novoj državnoj verziji historije represije nisu bile masovne, a među rehabilitiranim političkim zatvorenicima nalazili su se i ekstremisti“, upozorio je Višnjevski.

Prema planu ruske vlade, tokom 2025. i 2026. godine trebalo bi izvršiti reviziju statusa rehabilitiranih žrtava, dok bi naredne godine bile posvećene „praktičnoj implementaciji“ novih mjera.

Za Aleksandra Čerkasova, bivšeg predsjednika Centra za ljudska prava Memorial, riječ je o sistematskom pokušaju države da izbriše sjećanje na sovjetske zločine kako bi opravdala sadašnju represiju i ratnu politiku Kremlja.

„Svaki novi potez vlasti otkriva fosil pravog političkog dinosaurusa ruske države – potrebu da se kontrolom prošlosti kontroliše i sadašnjost“, izjavio je Čerkasov iz egzila.

U današnjoj Rusiji historija više nije prostor istraživanja i debate. Ona postaje instrument države, političko oružje kojim se rehabilitiraju represivni sistemi, brišu žrtve i stvara nova službena istina prilagođena interesima Kremlja.

Katyn je bio simbol ruskog otopljavanja odnosa s Evropom. Unutar memorijalnog kompleksa još uvijek postoji muzej, osnovan 2018. godine, u kojem je izložen tajni protokol pakta Molotov–Ribbentrop o nacističko-sovjetskoj podjeli Poljske. Ti sporazumi, kao i sam masakr u Katynu, decenijama su bili negirani od strane Kremlja i postali su javno poznati tek osamdesetih godina zahvaljujući vlasti Mihaila Gorbačova.

Danas, međutim, putinizam prihvata historijsku manipulaciju različitih sovjetskih režima. Ruska propaganda je decenijama tvrdila da je Njemačka odgovorna za ubistvo 22.000 Poljaka 1940. godine. Sada FSB iznenada „pronalazi“ dokaze kojima optužuje Berlin, dok predsjednik ruske Državne dume Vjačeslav Volodin predlaže povlačenje ranijeg izvinjenja za taj masakr i izmjenu školskih udžbenika tako da se navodi kako su strijeljanja koja je izvršio NKVD „počinjena od strane njemačkih fašista“.

Mnogi Rusi danas se pitaju kada će putinizam ukloniti Solovecki kamen, spomenik posvećen milionima žrtava Gulaga koji se nalazi ispred sjedišta FSB-a. Prije godinu, 2025. godine, vlasti su u moskovskom metrou podigle spomenik Staljinu. I premda se čini da je danas nemoguće ponoviti kolosalnu represiju staljinističkog totalitarizma, Putin je otišao dalje od Hruščova, Brežnjeva ili Andropova u rehabilitaciji vožda i poništavanju rehabilitacije njegovih žrtava.

IZVOR: El Pais