Dok su mnoge evropske zemlje tridesetih godina prošlog vijeka zatvarale vrata pred nacističkim progonom, hiljade njemačkih intelektualaca, umjetnika i Jevreja neočekivano su spas pronašle u tadašnjoj Kraljevini Jugoslaviji. Kroz sudbinu legendarne glumice Tille Durieux i pedagoginje Annemarie Wolff-Richter, historičarka Marie-Janine Calic otkriva dirljivu, ali i tragičnu priču o Balkanu kao stanici nade koja je za mnoge bila put u slobodu, a za one koji nisu stigli otići na vrijeme u susret užasima okupacije i Jasenovca

Kada je sredinom 1934. godine čuvenoj njemačkoj glumici Tilli Durieux i njenom suprugu Ludwigu Katzenellenbogenu, biznismenu jevrejskog porijekla, postalo jasno da im boravišna dozvola u Švicarskoj neće biti produžena, par je odlučio otići u Zagreb, glavni grad Hrvatske u tadašnjoj Kraljevini Jugoslaviji.

Malo je Evropljana u to vrijeme zaista znalo gdje se Zagreb nalazi, zabilježila je Durieux kasnije u svom dnevniku. „Ljudi su mislili da je Zagreb predgrađe Beča ili Praga. Jugoslavija je bila negdje ‘tamo dolje’, u dijelu svijeta koji niko nije sasvim razumio.“ Prijatelji para divili su se njihovoj hrabroj odluci, iako su strahovali da bi ih na putu mogli napasti razbojnici.

U tom trenutku, par je već više od godinu dana bio u bijegu od nacističkog režima. Berlin su napustili 31. marta 1933. godine. Adolf Hitler je tada već bio preuzeo potpunu političku kontrolu: osnovna prava bila su suspendovana, a nacistički teror pušten s lanca. Batinaši SA jedinica harali su ulicama. Hiljade ljudi su hapšene, slane u koncentracione logore, mučene i ubijane.

Oni koji su mogli pobjeći, spakovali su svoje stvari i otišli u inostranstvo. Među njima su bili brojni Nijemci jevrejskog porijekla, komunisti, socijaldemokrati, sindikalisti, umjetnici i intelektualci. Većina je bježala na zapad, u Švicarsku, Francusku, Veliku Britaniju, pa čak i u SAD. Mnogi Jevreji su preko Mediterana krenuli ka Palestini.

Mnoge od ovih priča su dobro dokumentirane. Međutim, manje je pažnje posvećeno onima koji su utočište pronašli u Kraljevini Jugoslaviji između 1933. i 1941. godine, na prostorima današnje Slovenije, Hrvatske, Bosne i Hercegovine, Srbije, Kosova, Crne Gore i Sjeverne Makedonije.

„Vrlo malo njih je tamo željelo ostati dugoročno“, objašnjava za DW njemačka historičarka Marie-Janine Calic. Jugoslavija je imala luke na Jadranu iz kojih je bilo moguće nastaviti putovanje. I dok su mnoge evropske zemlje zatvorile svoje granice za emigrante iz Njemačke nakon 1933. godine, ulazak u Jugoslaviju bio je moguć s privremenom vizom koju se moglo produžavati nekoliko puta. U početku je izbjeglicama čak bilo dozvoljeno i da rade.

„To je privlačilo ljude, iako su o Jugoslaviji znali vrlo malo a i ono što su znali često je bilo negativno, povezano s atentatima i Prvim svjetskim ratom“, kaže Calic. Njena knjiga „Balkanska odiseja 1933–1941“, koja istražuje ovo često zanemareno poglavlje historije Drugog svjetskog rata, dobila je Lajpcišku nagradu za publicistiku 2026. godine.

Tilla Durieux (rođena kao Ottilie Godeffroy; Beč, 1880. – Berlin, 1971.) bila je jedna od najfascinantnijih figura evropskog glumišta 20. stoljeća. Njena karijera, započeta 1902. godine, neraskidivo je vezana za uspon njemačkog ekspresionizma i saradnju s velikanima poput Maxa Reinhardta i Erwina Piscatora. Kao prvakinja berlinskog Deutsches Theatera, maestralno je oživljavala likove Schillera, Hebbela i Wildea, dok je njena interpretacija Salomé ostala zabilježena kao vrhunac epohe.

Njen glumački temperament i osebujan scenski izraz inspirisali su i najveće likovne umjetnike – portretirali su je Renoir, Kokoschka i Stuck, dok je njeno poprsje izvajao Ernst Barlach.

Tilla preko Švicarske i Opatije, stiže u Zagreb, gdje boravi od 1938. do 1955. godine. Njen zagrebački stan ubrzo postaje intelektualni epicentar grada; mjesto susreta umjetnika i mislilaca kojima je Durieux prenosila bogato evropsko iskustvo, neumorno potičući kulturni život i u najtežim godinama.

Posebno je značajan njen angažman nakon 1945. godine. Iako je dominirao socrealizam, Tilla se pridružuje Družini mladih, unoseći u njihov rad duh kazališne avangarde. Svoju kreativnost pretočila je i u kostimografiju, dajući ključni doprinos prvim sezonama Zagrebačkoga kazališta lutaka (do 1951). Njene vizije oživjele su na sceni kroz predstave poput Postolara i vraga, Velog Jože i Čarobnjaka iz Oza, a svoje teorijsko znanje o teatru lutaka sažela je u stručnim esejima.

Ratno i poratno zagrebačko iskustvo Durieux je obradila u drami Zagreb 1945, praizvedenoj u Luzernu, dok je u filmu Posljednji most (1954) ostavila trajan filmski trag.

Iako se 1955. definitivno vratila u Berlin, gdje je ulogama u djelima Giraudouxa i Ionesca potvrdila status glumačke ikone, Zagreb nikada nije zaboravila. U memoarima „Mojih prvih devedeset godina“ posebno emotivno piše o zagrebačkim danima, a gradu koji joj je pružio utočište ostavila je neprocjenjivu zbirku grafika i slika majstora poput Chagalla i Grosza, koja se danas čuva u Muzeju grada Zagreba. Njen život, satkan od glamura svjetskih pozornica i skromnosti izbjegličkih soba, poslužio je i kao inspiracija Slobodanu Šnajderu za dramu „Draga Tilla“.

Durieux i Katzenellenbogen stigli su u Zagreb u kojem su se industrija, bankarstvo, trgovina i transport ubrzano razvijali. Arhitektura grada spajala je stil Belle Époque s modernim zdanjima građenim pod utjecajem pionira moderne, Le Corbusiera. Baš kao i u zapadnoj Evropi, Zagrepčani su uživali u tenisu i golfu, automobilskim i motociklističkim trkama, filmovima i džez koncertima. Emancipirane mlade žene pratile su parišku modu i frizure.

„Mnogi migranti su prvo dolazili u Zagreb, gdje su djelovale humanitarne organizacije, naročito jevrejske. Prikupljali su novac, registrovali izbjeglice i pomagali im da nastave put“, navodi Calic.

Pomagali su i obični ljudi. „Svi dokumenti i svjedočanstva koja su ovi ljudi ostavili za sobom izražavaju duboku zahvalnost za podršku svakodnevnih ljudi“, ističe Calic. Izbjeglice su često dobijale pomoć od osoba koje bi slučajno sreli, a koje bi ih primale u svoje domove, organizirale im dalji put, obezbjeđivale hranu ili im pomagale na druge načine.

Mnogi su bježali iz nacističke Njemačke jer su se bavili profesijama, zastupali vrijednosti ili živjeli stilom života koji je bio nespojiv s ideologijom režima. „Uzmimo primjer progresivne pedagoginje Annemarie Wolff-Richter. Ona je vodila dom za djecu s poteškoćama u odgoju, nastojeći im pružiti zaštitu i podršku zasnovanu na savremenim pedagoškim principima“, kaže Calic.

Njen progresivni stav bio je u suprotnosti s nacističkom ideologijom koja je djecu s poteškoćama žigosala kao inferiornu. Annemarie Wolff-Richter je uhapšena, ali je kasnije uspjela pobjeći iz Njemačke zajedno sa svim štićenicima svog doma. Utočište su pronašli u Malom Zatonu, blizu Dubrovnika.

Prema dostupnim podacima, u Jugoslaviju je iz Njemačke do 1941. godine pobjeglo najmanje 55.000 ljudi, mada je stvarni broj vjerovatno veći. Neki su brodovima nastavili put ka Palestini ili drugim mediteranskim zemljama. Drugi su ostali, pokušavajući izgraditi novi život.

U aprilu 1941. godine, Wehrmacht i njegovi saveznici okupirali su Jugoslaviju, nakon čega je počeo progon Jevreja i ostalih neistomišljenika. Oko 5.000 izbjeglica nije uspjelo otići na vrijeme. „Već u oktobru 1941. godine strijeljane su stotine jevrejskih izbjeglica“, navodi Calic.

Oni koji su uspjeli pobjeći u dio Jugoslavije pod italijanskom okupacijom, duž jadranske obale, prošli su nešto bolje, jer su Italijani internirali izbjeglice, ali ih nisu ubijali. Nasuprot tome, izbjeglice koje su se zatekle u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj (NDH), nacističkoj savezničkoj državi stvorenoj 1941. godine, ubijane su u koncentracionom logoru Jasenovac.

Pedagoginja Wolff-Richter nastavila je voditi svoj dječiji dom i nakon dolaska ustaša na vlast. U pojedinim trenucima brinula se o sedamnaestoro djece, uključujući i djecu ubijenih komunista. Njen partner, Erwin Süßmann, uhapšen je i ubijen u Jasenovcu u decembru 1941. godine. Godine 1944. i Wolff-Richter je deportovana u isti logor, gdje je preminula neposredno pred kraj rata.

Tilla Durieux je preživjela zahvaljujući rođacima koji su je skrivali u Zagrebu, ali njen suprug je uhapšen tokom pokušaja bijega 1941. godine i deportovan u Njemačku, gdje je i umro. Nakon završetka rata 1945. godine, Durieux je ostala u Zagrebu još devet godina. Uživala je veliki ugled jer je tokom perioda NDH pomagala jugoslovenske partizane. Pomogla je u osnivanju Zagrebačkog kazališta lutaka i dobila je jugoslovensko državljanstvo.

Nakon povratka u Njemačku, Durieux je nastavila pozorišnu karijeru i ponovo se udala. Često je posjećivala prijatelje u Zagrebu, gradu koji je voljela i s kojim je ostala duboko povezana. Do danas, Muzej grada Zagreba čuva predmete iz njene ostavštine.

IZVOR: Deutsche Welle, Bosna.hr