U rano jutro sedmog septembra 1932., desetak ustaša prešlo je granicu kod Zadra i napalo žandarmerijsku stanicu u Brušanima. Pred vrata su podmetnuli eksploziv, pucali na stražare i izazvali metež. Žandarmi su se odbranili, a napadači su se ubrzo razbježali, ta je akcija ostala u historiji zapisana kao Velebitski ili Lički ustanak

Prije 93 godine, noću sa šestog na sedmi septembar 1932. godine, skupina naoružanih ustanika napala je tadašnju žandarmerijsku postaju u selu Brušane nadomak Gospića. Bio je to u ono vrijeme prvi bunt i pokušaj svrgavanja jedne apsolutističke vlasti tadašnje Evrope koji je bio snažno medijski popraćen i pozdravljen čak i od strane političkih neistomišljenika.

Da bismo razumjeli zašto je uopće došlo do ustanka, potrebno je osvrnuti se na kontekst. Nakon atentata u beogradskoj skupštini 1928. i ubistva Stjepana Radića, Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca našla se u dubokoj krizi. Kralj Aleksandar Karađorđević šestog januara 1929. ukinuo je Ustav, raspustio parlament i uveo ličnu diktaturu.

Diktatura je značila zabranu političkih stranaka, gušenje štampe, hapšenja i progon opozicionara. Posebno su se pod udarom našli hrvatski politički aktivisti, od prvaka Radićeve Hrvatske seljačke stranke do radikalnih nacionalista okupljenih oko Hrvatske stranke prava. Upravo iz tog pravaškog korpusa, naslijeđa Josipa Franka, izrastao je ustaški pokret, koji će u emigraciji, pod Pavelićevim vodstvom, tražiti podršku Italije i Mađarske.

Ante Pavelić, advokat iz Zagreba i poslanik Hrvatske stranke prava, već 1929. emigrira u Beč, a kasnije u Italiju. Tamo stvara organizaciju „Hrvatski domobran“, koja se transformira u Ustašku revolucionarnu organizaciju (UHRO). Povezuje se s revolucionarnom organizacijom VMRO i sklapa dogovore s italijanskim fašistima o zajedničkom rušenju Jugoslavije.

Italijanska vlada, koja je imala teritorijalne ambicije prema Dalmaciji, od 1929. finansira ustašku organizaciju. Pavelić dobija novac, oružje i logistiku. Lika, zbog svoje blizine Zadru koji je tada bio u Italiji, izabrana je za prvi pokušaj oružane akcije.

Ime Andrije Artukovića najčešće se povezuje s periodom Nezavisne Države Hrvatske (NDH), gdje je bio jedan od najutjecajnijih ministara, poznat po represivnim zakonima i zločinima.

Međutim, njegova politička i revolucionarna karijera počinje mnogo ranije, upravo u vrijeme Velebitskog ustanka 1932. godine. Tada je bio relativno mlad advokat iz Gospića, povezan s pravaškim i radikalno nacionalističkim krugovima. Njegova uloga u ustanku nije bila samo logistička, nego i operativno-organizacijska, bio je ključna karika koja je povezala emigrantsko vodstvo Ante Pavelića s lokalnim strukturama u Lici.

Početkom 1930-ih Pavelić je iz emigracije, uz pomoć Italije, započeo stvaranje mreže ustaških ćelija u domovini. U Lici je odabrao upravo Artukovića kao osobu od povjerenja, s obzirom na njegov ugled advokata, poznavanje lokalne sredine i spremnost na rizik. Artuković je koordinirao pripreme: vrbovao ljude, prikupljao oružje, organizirao ilegalne sastanke i slao izvještaje Paveliću. Njegova advokatska kancelarija u Gospiću služila je i kao mjesto susreta konspirativnih grupa.

Prema nekim izvještajima, upravo je Artuković u proljeće 1932. godine Paveliću podnio detaljan plan ustanka: računalo se na jezgro od oko 3.000 ljudi koje „samo treba naoružati“. Pavelić mu je tada navodno predao i finansijska sredstva, deset miliona lira, za pripreme. Iako ta brojka vjerojatno odražava propagandno uvećavanje, ona ilustrira ambicije koje su imali organizatori.

U noći sa šestog na sedmog septembra 1932. godine desetak ustaša, uniformisanih i naoružanih, prešlo je granicu iz italijanskog Zadra i napalo žandarmerijsku stanicu u Brušanima. Iako Artuković nije lično sudjelovao u samom napadu, bio je glavni operativni rukovodilac u zemlji: organizirao je prenos oružja, usmjerio ljude i dogovorio šifre i signale.

U propagandi se često spominjalo da je Artuković bio „duša ustanka“, jer je upravo on povezao lokalne seljake s emigrantskim centrom. U stvarnosti, napad je bio ograničen i vojno neuspješan: žandarmi su odbili napad, jedan ustaša je poginuo, a više njih je uhapšeno.

Nakon sloma ustanka, jugoslavenske vlasti pokrenule su veliku potjeru. Juraj – Juco Rukavina i drugi uhvaćeni su i izvedeni pred sud, dok je Artuković uspio izbjeći hapšenje. Zahvaljujući mreži podrške i vjerovatno italijanskoj pomoći, povukao se iz Gospića i ubrzo napustio zemlju. Time je započeo njegov dug put emigranta, a ustanak mu je donio status jednog od Pavelićevih najpouzdanijih saradnika.

Već tokom jeseni 1932. Artukovićevo ime počinje se pojavljivati u ustaškoj štampi u emigraciji. U listovima Ustaša i drugim publikacijama predstavljen je kao jedan od glavnih junaka „proba hrvatske junačke krvi“. Iako je stvarni obim ustanka bio mali, propaganda ga je prikazivala kao veliku borbu, a Artuković je u tom narativu dobio aureolu revolucionara i neumornog organizatora.

Velebitski ustanak bio je prekretnica i u Artukovićevoj biografiji. On je njime stekao reputaciju čovjeka koji se dokazao u praksi, a ne samo na papiru. Nakon toga, Pavelić ga u emigraciji uključuje u uži krug povjerenika. Kasnije, s uspostavom NDH 1941., Artuković dobija ključne položaje, ministar unutrašnjih poslova i jedan od arhitekata represivnog aparata. Njegovo ime tada postaje sinonim za zloglasne zakone i uvođenje sistema logora.

U historiografiji se Artukovićeva uloga u Velebitskom ustanku tumači dvojako. Za ustašku emigraciju i kasniji režim NDH on je bio simbol odlučnog borca i arhitekta prve oružane akcije. Za jugoslavensku historiografiju bio je „ustaški terorist“ i italijanski plaćenik, čije je djelovanje pokazivalo spregu ekstremizma i stranih interesa.

Savremeni istraživači skloni su kombinirati oba aspekta: priznati da je Artuković bio organizacijski ključan i da je ustanak imao simboličku težinu, ali i naglasiti da je njegova politička karijera jasno pokazala kontinuitet od lokalnog ustaničkog advokata do ministra represije u fašističkoj državi.

Iz današnje perspektive teško je shvatiti, ali Komunistička partija Jugoslavije je u početku pozdravila ustanak. U listu Proleter u decembru 1932. CK KPJ je napisao: „Pozdravljamo ustaški pokret ličkih i dalmatinskih seljaka i stavljamo se potpuno na njihovu stranu.“

Za komuniste, tada vođene instrukcijama iz Moskve, Jugoslavija je bila „versajska tvorevina“ koju treba razbiti. U nacionalističkom ustanku vidjeli su revolucionarni potencijal, makar ideološki nespojiv. Kasnije, dolaskom Tita na čelo KPJ, ovakav pragmatični savez raskinut je, a komunisti i ustaše postali su zakleti neprijatelji.

Odmah nakon ustanka pojavile su se dvije slike: jugoslavenski tisak opisivao je događaj kao sitnu diverziju inspiriranu iz Italije, dok su ustaški listovi u emigraciji veličali „bitke“ u Lici, iako je stvarni broj sudionika bio desetak ljudi.

U listu Ustaša, organu hrvatskih revolucionara u emigraciji, napad u Brušanima proglašavan je „probom hrvatske junačke krvi“ i „prvim glasnikom velike borbe“. U nekim člancima opisivane su nepostojeće „žestoke bitke“ sa žandarmima, s navodno velikim brojem poginulih. Takva promidžba imala je za cilj privući pažnju iseljeništva i održati moral u redovima pokreta.

Juraj – Juco Rukavina, možda najpoznatiji od sudionika, osuđen je na doživotnu robiju, pomilovan 1939. godine, a već 1941. imenovan zapovjednikom Ustaške vojnice. Nakon sloma NDH zarobljen je kod Bleiburga i strijeljan u Zagrebu.

Andrija Artuković, koji je organizirao ustanak, emigrirao je u SAD nakon 1945., gdje je živio decenijama prije nego što je izručen Jugoslaviji 1986. i osuđen za ratne zločine. Sudbine ostalih bile su tipične za epohu: neki su završili u emigraciji, neki u zatvorima, a neki kao funkcioneri ustaškog režima.

Italijanski i mađarski mediji prikazivali su ustanak kao dokaz da Jugoslavija puca iznutra. Njemački tisak, iako oprezniji, također je pratio događaje. Britanski i francuski mediji više su ga posmatrali kroz prizmu stabilnosti Balkana i odnosa velikih sila.

U Nezavisnoj Državi Hrvatskoj, Velebitski ustanak slavljen je kao preteča „hrvatskog oslobođenja“. Ustaški režim koristio je uspomenu na Brušane za vlastitu legitimaciju. Nakon 1945., u socijalističkoj Jugoslaviji, ustanak je bio tabu tema. Spominjao se isključivo kao „ustaška diverzija potpomognuta Italijom“, a isticanje bilo kakvog „otpora diktaturi“ smatralo se revizionizmom.

Tek krajem osamdesetih i devedesetih, u kontekstu raspada Jugoslavije, sjećanje na ustanak ponovo je vraćeno u javni diskurs u Hrvatskoj, ali i tada u kontroverznom okviru, jer se miješala simbolika otpora diktaturi s nasljeđem ustaškog pokreta.

Danas, kada se u Brušanima održavaju komemoracije, pitanje interpretacije Velebitskog ustanka ostaje osjetljivo. Za jedne, to je simbol borbe protiv velikosrpske hegemonije u međuratnoj Jugoslaviji. Za druge, to je početak ustaškog terora koji će kulminirati u NDH.

Zbog toga je važno da obilježavanje ovog događaja bude praćeno historijskim kontekstom, kritičkom distancom i sviješću da se iza simbolike otpora krije i tamna ideologija.

IZVOR: VELEBITSKI USTANAK. Zbornik radova, historija.info