Četrnaest zastupnika u Predstavničkom domu Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine uputilo je na više od osam stotina međunarodnih adresa inicijativu za hitno preispitivanje i privremenu suspenziju Sporazuma o specijalnim i paralelnim odnosima između Srbije i entiteta Republika Srpska. Iza ove inicijative, s obzirom na nepremostive ustavne prepreke i rizik od teške političke krize, krije se tek populistički manevar za skupljanje glasova uoči predstojećih izbora

Inicijativa četrnaest zastupnika u Predstavničkom domu Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine, kojom se od međunarodnih centara moći traži hitno preispitivanje i privremena suspenzija Sporazuma o uspostavljanju specijalnih i paralelnih odnosa između Republike Srbije i bosanskohercegovačkog entiteta Republika Srpska, ponovo je u fokus javnosti vratila jedno od najosjetljivijih pitanja postdejtonske arhitekture.

Dokument odaslan na više od osam stotina adresa širom Evrope, Sjedinjenih Američkih Država i Ujedinjenog Kraljevstva nije proizašao iz iznenadnog pravnog uviđaja, već iz niza događaja koji su doveli do usijanja regionalne političke scene. Obrazloženje inicijative oslanja se na kontinuitet politike sublimirane u usvajanju Deklaracije sa Svesrpskog sabora, a kao neposredni povod navode se dešavanja u Beogradu početkom septembra 2026. godine, kada je Ratko Mladić, pravosnažno osuđen za genocid i ratne zločine, sahranjen uz elemente državnog i vojnog ceremonijala. Ipak, iza pravno formulisanog zahtjeva i diplomatske retorike krije se složena mreža ustavnih ograničenja, regionalnih balansa i unutrašnjepolitičkih kalkulacija.

Pravni okvir koji omogućava postojanje Specijalnih paralelnih veza definiran je samim Ustavom Bosne i Hercegovine, odnosno Aneksom 4 Dejtonskog mirovnog sporazuma. Član III, tačka 2.a Ustavu daje entitetima pravo da uspostavljaju specijalne paralelne odnose sa susjednim državama, no uz ključni preduvješt da su ti odnosi u potpunoj saglasnosti sa suverenitetom i teritorijalnim integritetom Bosne i Hercegovine.

Prvobitni sporazum sklopljen je još 1997. godine, da bi u septembru 2006. godine u Banja Luci bio potpisan važeći dokument između Beograda i Banje Luke. Zamisao kreatora mirovnog sporazuma bila je stvaranje institucionalnog kanala za saradnju u oblastima ekonomije, obrazovanja, kulture, zdravstva i sporta, s ciljem relaksacije postratnih odnosa i ublažavanja osjećaja odsječenosti srpskog naroda u BiH od matice.

Međutim, granica između dopuštene institucionalne saradnje i zloupotrebe pravnog mehanizma u protekle dvije decenije pokazala se izuzetno poroznom. U praksi, Beograd i Banja Luka navedeni su okvir u kontinuitetu koristili izvan prvobitnih namjera, pretvarajući ga u instrument za zaobilaženje državnih institucija u Sarajevu.

Kroz zajedničke sjednice vlada, energetske projekte na rijeci Drini pokrenute bez saglasnosti državnih organa, te usklađivanje nastavnih planova i programa koji nerijetko ignoratski posmatraju historijsku realnost Bosne i Hercegovine, specijalne veze postale su politički supstrat za izgradnju paralelnih sistema.

Vrhunac takvog djelovanja očituje se u političkim manifestacijama poput Svesrpskog sabora i porukama koje institucionalno i simbolički relativiziraju odluke međunarodnih sudova i ustavni poredak BiH.

Upravo na toj tački javlja se ključno pitanje: da li se Sporazum o specijalnim paralelnim vezama uopće može suspendirati ili ukinuti, i na koji način?

S pravne tačke gledišta, mehanizam jednostranog raskida ili suspenzije od strane državnog parlamenta nije predviđen samim tekstom sporazuma na način na koji to zamišlja četrnaest potpisnika inicijative. Budući da je riječ o sporazumu između entiteta i susjedne države, formalne izmjene ili prestanak važenja primarno zahtijevaju saglasnost ugovornih strana. Državni nivo u Bosni i Hercegovini ima ustavnu nadležnost i nadzornu ulogu, Ustavni sud BiH može proglasiti pojedine odredbe ili konkretne akte nastale iz sporazuma neustavnima ukoliko zadiru u isključive nadležnosti države, poput vanjske politike, odbrane ili državne imovine.

Takođe, Visoki predstavnik (OHR) posjeduje vanredna ovlaštenja kojima bi teorijski mogao staviti van snage sporazum ili njegove dijelove ako procijeni da se njima direktno krši Dejtonski mirovni sporazum. Ipak, takav potez bio bi bez presedana i nosio bi ogromnu političku odgovornost.

Hipoteza o eventualnoj suspenziji ili potpunom ukidanju specijalnih veza otvara scenarij teških političkih i sigurnosnih zapleta. Eventualni jednostrani akt međunarodne zajednice ili sarajevskih institucija u smjeru poništavanja sporazuma u Banjoj Luci i Beogradu bio bi dočekan kao izravni napad na ustavna prava entiteta i najgrublje kršenje Dejtonskog sporazuma.

Takav razvoj događaja teorijski bi mogao izazvati potpunu blokadu rada državnih institucija, povlačenje predstavnika Republike Srpske iz tijela vlasti na nivou BiH, te radikalizaciju političkih zahtjeva koja bi regiju dovela na rub ozbiljne destabilizacije. Pored toga, Beograd bi dobio ugodnu diplomatsku poziciju u kojoj se može predstaviti kao zaštitnik međunarodnog prava i žrtva jednostranih poteza Sarajeva.

Potpisnici dokumenta, Denis Zvizdić, Saša Magazinović, Aida Baručija, Sabina Čudić, Jasmin Emrić, Jasmin Imamović, Albin Muslić, Rejhana Dervišević, Ermina Salkičević-Dizarević, Mia Karamehić-Abazović, Nihad Omerović, Predrag Kojović, Elvisa Hodžić i Šemsudin Mehmedović, vjerovat ćemo, dobro poznaju ustavne limite i proceduru unutar koje djeluju. Slanje pisma na više od osam stotina adresa predstavlja klasičan manevar upravljanja javnim mnijenjem uoči predstojećih izbora.

Lansiranje ove inicijative u trenutku povišenih emotivnih i političkih tenzija osigurava visok stepen medijske vidljivosti. Reagirajući na događaje koji opravdano izazivaju revolt kod većeg dijela javnosti u Federaciji BiH, zastupnici nastoje preuzeti primat u zaštiti državnih interesa i pokazati odlučnost pred vlastitim biračkim tijelom. Međutim, pričanje u medijima o ovoj akciji jedina je njena realna domena. Bez stvarne snage sposoben da proizvede konkretne promjene na terenu ili primora međunarodne aktere na radikalne reze, inicijativa ostaje u sferi dobro proračunatog populizma i skupljanja jeftinih političkih poena.

Specijalne veze stoga ostaju zamrznute u svojoj kontradiktornosti: s jedne strane ustavno zagarantirano pravo, a s druge trajni izvor političkih trvenja koji se periodično aktivira zavisno od potreba izbornih kalendara s obje strane entitetske linije.