Masovni protesti koji od kraja maja potresaju Albaniju zbog privatizacije ostrva Sazan i ekocidnih građevinskih projekata u laguni Narta ogolili su duboku krizu teritorijalnog suvereniteta i suspendovanje demokratije pod pritiskom krupnog kapitala. Sukobi građana sa privatnim milicijama i podizanje bodljikavih žica duž javnih plaža jasno pokazuju kako savremeni neoliberalni imperijalizam, koristeći netransparentne milijarderske ugovore umjesto oružane sile, postepeno oduzima albanskom narodu pravo na raspolaganje sopstvenom zemljom i pravo na samoodređenje

Već desetak dana evropski mediji redovno emitiraju snimke iz Albanije, zemlje koja je inače rijetko prisutna na stranicama zapadne štampe. Ti snimci prikazuju hiljade demonstranata koji, mašući zastavama i transparentima, preplavljuju ulice Tirane i drugih gradova. Građani se neprekidno okupljaju još od 30. maja ove, 2026. godine, kako bi izrazili oštar protest protiv planiranih luksuznih turističkih projekata u Zvërnecu, nadomak lagune Narta, te na ostrvu Sazan.

Izvan samih ekoloških izazova, bodljikava žica podignuta duž obale, pred kojom se aktivisti masovno tiskaju, postala je za lokalno stanovništvo simbol daleko većeg političkog problema, odnosno progresivnog oduzimanja njihove vlastite zemlje i zajedničke budućnosti.

Ovi događaji zahtijevaju rekonstrukciju hronologije i dublju analizu. Trenutna mobilizacija građana prevazilazi pukih ekološki aktivizam i odbranu prirode. Ona u prvi plan stavlja duboke tenzije koje i dalje potresaju savremenu Albaniju, a tiču se teritorijalnog suvereniteta i fundamentalnog prava stanovništva na samoopredjeljenje. Da bi se razumjeli ovi konflikti i potencijalne tačke pucanja, potrebno je ogoliti njihove uzroke, a to je prije svega konvergencija interesa stranih investitora, domaćih oligarha, lokalnih zemljoposjednika i političkih lidera, koja vodi ka potpunoj komercijalizaciji prostora. Riječ je o spregnutim kapitalističkim, neoliberalnim i imperijalističkim mehanizmima koji u praksi znače suspenziju demokratije protiv koje se albanski narod danas buni.

Cijeli proces je počeo da se odvija u javnosti još 15. marta 2024. godine, kada je Jared Kushner, zet Donalda Trumpa, na svom Instagram nalogu objavio kompjuterski generisane prikaze budućih luksuznih turističkih kompleksa u Albaniji. Nedugo zatim, 16. januara 2025. godine, agencija Reuters je otkrila da je albanski premijer Edi Rama potpisao ugovor vrijedan 1,4 milijarde dolara sa kompanijom Atlantic Incubation Partners LLC, inače podružnicom fonda Affinity Partners. Ugovorom je predviđena izgradnja ogromnog hotelskog kompleksa na ostrvu Sazan.

Smješten na samom ulazu u Valonski zaliv, Sazan je najveće albansko ostrvo koje je tokom režima Envera Hoxhe služilo kao strogo zatvorena, strateška vojna baza. Upravo je ta dugogodišnja izolacija sačuvala izuzetne pejzaže i biodiverzitet Sazana, dok je divlja urbanizacija od devedesetih godina pa nadalje nepovratno izmijenila ostatak albanske obale.

Saznanja o planovima za Sazan djelovala su kao katalizator, ali gnjev građana hrane i drugi projekti. Na valonskoj obali, u regiji Zvërneca i Narte, priprema se još jedan masovni turistički poduhvat. On predviđa izgradnju hiljada vila, apartmana, hotela i prateće infrastrukture na stotinama hektara zemljišta koje se nalazi u neposrednoj blizini jednog od najvažnijih ekoloških sistema u zemlji.

Ova močvarna regija stanište je stotina različitih vrsta ptica, među kojima su i flamingosi koji ovdje provode zimu. Flamingo je tako postao simbol ekološkog bogatstva, ali i ranjivosti pred naletom građevinskih mašina, zbog čega su ga demonstranti izabrali za svoj amblem. Naziv „Flamingo revolucija“ (Revolucioni i flamingove) ubrzo je postao opšteprihvaćen pojam među nezadovoljnim građanima.

Krajem aprila ove godine prve mašine su ušle na lokalitete Pishë Poro i Portonovo. Bageri su započeli radove na prostorima koji su do tada bili javni i dostupni svima, dok su oko gradilišta podignute ograde i žičane barijere. Lokalno stanovništvo i ekološki aktivisti okupili su se prvi put 23. maja u blizini lagune Narta kako bi protestovali protiv zatvaranja plaže Pishë Poro. Sedmicu kasnije, tačnije 30. maja, uslijedio je novi protest kod Portonova, gdje je došlo do otvorenog sukoba između demonstranata i privatnog obezbjeđenja angažovanog na čuvanju gradilišta. Snimci tog sukoba preplavili su društvene mreže i izazvali talas ogorčenja širom zemlje, što je rezultiralo masovnim izlaskom hiljada ljudi na ulice Tirane i drugih velikih gradova, sa zahtjevima da se projekti hitno obustave, teritorija zakonski zaštiti, a premijer Edi Rama podnese ostavku.

Iako protivnici projekata u Zvërnecu i na Sazanu primarno ukazuju na uništavanje zaštićenih područja i privatizaciju obale, korijeni ovog gnjeva leže duboko u historijskom iskustvu albanskog naroda. Pitanje samoopredjeljenja već duže od vijeka zauzima središnje mjesto u njihovoj političkoj svijesti i nacionalnoj historiografiji, jer je to pravo prečesto bilo predmet trgovine lokalnih elita ili je bivalo potpuno negirano od strane spoljnih sila.

Na Londonskoj konferenciji 1913. godine velike evropske sile priznale su nezavisnost Albanije, ali su granice iscrtale tako da je ogroman dio albanskog stanovništva ostao izvan matične države, pri čemu je Kosovo pripalo Srbiji, dok su druge teritorije pripojene Crnoj Gori i Grčkoj. Nezavisnost je tako rođena iz političkog paradoksa, kao država priznata od moćnih nacija, ali lišena dobrog dijela naroda koji je trebala ujediniti. Da stvar bude gora, toj novoj državi sile su 1914. godine nametnule stranog vladara, princa Vilhelma a različiti oblici spoljne dominacije, vojnih okupacija i tutorstva nastavili su se smjenjivati tokom cijelog dvadesetog stoljeća.

Luksuzni turistički projekti se naravno razlikuju od tih historijskih epizoda, ali prizori bodljikave žice, privatnih milicija i plaža zatvorenih za javnost automatski bude kolektivno sjećanje. U albanskom nacionalnom narativu, motiv malog, otpornog naroda koji se bori protiv vjekovnih stranih dominacija predstavlja temelj identiteta koji je preživio Rimsko, Vizantijsko i Osmansko carstvo, Balkanske ratove, fašističku i nacističku okupaciju, pa sve do politike etničkog čišćenja na Kosovu krajem prošlog vijeka. Aktuelni događaji samo se nadovezuju na tu dugu historiju i pred javnost ponovo postavljaju pitanje ko zapravo odlučuje o sudbini teritorije.

Dok se u kolonijalnim vremenima strana dominacija provodila oružanom silom, moderni imperijalizam djeluje kroz suptilnije kanale poput tržišta, investicija, velikih privatnih infrastrukturnih projekata i netransparentnih ugovora između vlada i korporacija. Mehanizmi su se promijenili, ali su demonstranti bolno svjesni ove rekonfiguracije moći, pa žičane ograde za njih ne predstavljaju samo gubitak pristupa plaži, već opasnost od potpunog gubitka kontrole nad sopstvenom sudbinom. Ova širina problema objašnjava zašto se na protestima nalaze ekolozi, ljevičari, građani bez političke afilijacije, ali i tradicionalni nacionalisti, s obzirom na to da je albanski nacionalizam historijski gledano nacionalizam otpora i antikolonijalne borbe.

Planovi za Zvërnec i Sazan nisu izolovani incidenti. Od pada staljinističkog režima, dijelovi albanske obale, poljoprivrednog zemljišta i prirodnih resursa sukcesivno su prepuštani privatnim interesima. Odluke su donošene bez ikakve stvarne javne rasprave, a direktnu korist imala je samo manjina domaćih i stranih investitora. Ta neoliberalna dinamika drastično je ubrzana pod vladom Edija Rame, koji je privlačenje stranog kapitala i razvoj elitnog turizma postavio kao stub svoje ekonomske strategije, pravdajući to modernizacijom i evropskim integracijama. U praksi, rezultat je ekstremna koncentracija bogatstva u rukama albanskih oligarha i pretvaranje državne teritorije u robu na aukciji za najbogatije kupce.

Ova politika se sistematski provodi već godinama. Od usvajanja Zakona o strateškim investicijama 2015. godine, milioni kvadratnih metara javnog zemljišta stavljeni su na raspolaganje privatnom kapitalu. Prema istraživanju organizacije Citizens.al, do 2023. godine strateškim investitorima je dodijeljeno blizu 5,8 miliona kvadrata, uglavnom na samoj obali. Nedavno je vlada predstavila i novi portfolio sa 83 prioritetna turistička i infrastrukturna projekta. Sve to pokazuje da turistička industrija, koja zajedno sa indirektnim efektima generiše oko 26 procenata bruto domaćeg proizvoda, nije usputni projekat, već temelj ekonomskog modela zasnovanog na privatizaciji javnih dobara.

Pored otvorene prodaje, albanska teritorija se često koristi i kao moneta za potkusurivanje u geopolitičkim trgovinama od kojih država ima vrlo upitne koristi. Tako su 2023. godine Edi Rama i Giorgia Meloni, desničarska premijerka Italije, potpisali sporazum o izgradnji kampa za izbjeglice u Gjadëru, na sjeveru Albanije. Za italijansku vladu to je bio način da eksternalizuje troškove obrade zahtjeva za azil izvan granica Evropske unije, dok je za Ramu to bila prilika da se pozicionira kao pouzdan partner Brisela u upravljanju migracionom krizom, očekujući finansijsku pomoć i brži napredak u evrointegracijama.

Baš kao i u slučaju Zvërneca i Sazana, ovaj projekat je nametnut odozgo, bez ikakvog demokratskog odlučivanja, čime je teritorija Albanije pretvorena u svojevrsni zatvor na otvorenom za potrebe Frontexa. Ova logika rasprodaje teritorije radi sticanja političkih poena u Briselu i Rimu vidljiva je i kroz dugogodišnji sporadični uvoz otpada, uglavnom iz Italije, uprkos tome što se zemlja guši u sopstvenom smeću, kao i kroz uvođenje ekstremnih poreskih olakšica za evropske penzionere koji se masovno doseljavaju u Albaniju.

Kushner i njegov investicioni fond Affinity Partners nisu stigli na djevansku teritoriju, jer su domaći akteri već obavili pripremu terena. Bilo bi previše pojednostavljeno posmatrati ovaj sukob isključivo kao sudar stranog kapitala i nacionalnih interesa. Aktuelni projekti su direktan proizvod dugotrajnog procesa u kojem su domaći biznismeni, špekulanti, sumnjivi posrednici i novopečeni bogataši proistekli iz haotičnih privatizacija devedesetih godina postepeno prigrabili resurse. Primjera radi, projekat u Zvërnecu obuhvata oko 437 hektara zemljišta, od čega 251 hektar otpada na gradnju. To zemljište je u rukama dvojice krupnih posjednika, Redija Struge koji kontroliše 120 hektara preko svojih firmi South Adriatic Development i Smart Construction Invest, te Arthura Shehua, biznismena sa adresom na Floridi, koji posjeduje 110 hektara. Brojne istrage takođe ukazuju na ključnu posredničku ulogu Shefqeta Kastratija, jednog od najmoćnijih albanskih oligarha i šefa Kastrati grupe. Ova paukova mreža interesa omogućava brz ulazak stranog kapitala, dok istovremeno skriva direktnu odgovornost ključnih domaćih igrača u cijeloj operaciji, ostavljajući otvoreno pitanje kome zapravo pripada albanska zemlja – oligarsima, stranim fondovima ili lokalnim zajednicama koje na njoj žive.

Slučaj Zvërneca i Sazana ogolio je potpunu usklađenost ekonomskih elita, neoliberalne vlasti i međunarodnih investitora u potrazi za profitom. Lokalni oligarsi obezbjeđuju zemljište, vlada po potrebi mijenja zakone i prilagođava uslove, dok strani kapital osigurava finansiranje. U tom zatvorenom krugu građani gube svaku kontrolu nad prostorom, a priroda postaje tek pasiva čija se vrijednost mjeri isključivo sposobnošću da generiše novac. Više od vijeka nakon što je Lenjin napisao da imperijalizam predstavlja najviši stadij kapitalizma, bodljikave žice na albanskim plažama nude konkretan dokaz te teze.

Albaniju više ne ugrožavaju strane armije, već kapital koji u bescjenje kupuje njenu obalu. Nasilje nije nestalo, ono je samo poprimilo suptilnije, diskretnije oblike kroz nametanje razvojnog modela koji služi interesima krupnog kapitala na štetu sopstvenog naroda. Ipak, demonstracije pokazuju da građani odbijaju ulogu nijemih posmatrača i jasno prepoznaju suštinu problema, suprotstavljajući se tvrdnjama da nema alternative zahtjevima tržišta. Iza odbrane jedne lagune ili ostrva stoji univerzalno pravo naroda da odlučuje o svojoj sudbini, a ključni izazov ostaje kako ove masovne zahtjeve, u odsustvu autentične radikalne ljevice koja bi se suprotstavila Raminoj Socijalističkoj partiji, kanalisati u koherentnu antikapitalističku politiku.

IZVOR: Bosna.hr, agencije, Viento Sur