Srednjovjekovni samostanski skriptoriji čuvali su vizuelne arhive stranih uzoraka, osiguravajući da se izuzetno složeni islamski i sasanidski dezeni svile mogu sačuvati i reproducirati kroz generacije. Budući da su same svilene tkanine bile izuzetno skupi luksuzni predmeti, monasi i majstori iluminatori su dekonstruisali, katalogizirali i pohranjivali te motive kreiranjem knjiga uzoraka (Musterbücher).

Tapiserija iz Bayeuxa odražava skriveno naslijeđe trgovačkih mreža koje su se protezale daleko izvan Evrope, sve do islamskog svijeta, prikazujući migraciju sofisticiranih islamskih umjetničkih motiva.

Islamski estetski elementi utkani su u rubove engleske historijske hronike, značajno oblikujući vizuelni identitet normanske kraljevske porodice. Najjasniji dokaz toga vidi se na gornjim i donjim rubovima tapiserije, ispunjenim prikazima stotina životinja. Nijedna od njih nije tu slučajno; sve su odabrane zbog svog značenja, a mnoga od tih značenja potiču iz istočnjačkih izvora.

Srednjovjekovni samostanski skriptoriji čuvali su vizuelne arhive stranih uzoraka, osiguravajući da se izuzetno složeni islamski i sasanidski dezeni svile mogu sačuvati i reproducirati kroz generacije. Budući da su same svilene tkanine bile izuzetno skupi luksuzni predmeti, monasi i majstori iluminatori su dekonstruisali, katalogizirali i pohranjivali te motive kreiranjem knjiga uzoraka (Musterbücher).

Kada bi u samostan stigao luksuzni islamski tekstil – obično kao diplomatski poklon, omot za svete relikvije ili kraljevska odora – glavni umjetnik bi pažljivo skicirao dezen u samostanske knjige uzoraka. To su bili specijalizirani priručnici džepnog formata, ispunjeni skicama, figurama životinja, rasporedima ukrasnih bordura i stilovima pisma.

Složeni istočnjački motivi, poput lavova okrenutih jedan prema drugom ili mitskih grifona unutar kružnih medaljona, izdvajani su s tkanine i replicirani. Te knjige funkcionirale su baš kao industrijski katalozi uzoraka, pri čemu su monasi koristili precizne mehaničke tehnike prenosa kako bi vjerno prenijeli geometrijsku simetriju s tkane svile direktno na ravni pergament.

Sami luksuzni tekstilni predmeti obično nikada nisu napuštali samostansku riznicu. Pisar zadužen za iluminaciju novog evanđelja jednostavno bi ušao u crkvenu riznicu, raširio uvezenu abasidsku ili fatimidsku svilenu tkaninu na stol i precrtao njen dezen s ruba direktno na margine svete knjige koju je ispisivao.

Zahvaljujući ovim metodama sastavljanja knjiga s uzorcima, anglosaksonski i normanski skriptoriji uspješno su izgradili međukulturnu vizuelnu riznicu. To je omogućilo vezilji u Engleskoj 11. vijeka da lako pronađe i izveze motiv perzijskog lava – arhetip koji je decenijama, pa čak i vijekovima ranije, bio tkan u nekoj sirijskoj radionici.

Istočnjačke basne

U drugoj i trećoj sceni Tapiserije iz Bayeuxa, dok kralj Edvard šalje Harolda na put, na rubovima su prikazani parovi stilizovanih lavova i krilatih grifona okrenutih jedni prema drugima u heraldičkoj simetriji. To odražava izgled medaljona čestih na luksuznim svilenim tkaninama perzijske i abasidske provenijencije. Za srednjovjekovnog posmatrača iz evropskog hrišćanskog svijeta, ovi istočnjački motivi simbolizovali su ogromno bogatstvo, prestiž i visok društveni status.

Haroldov plemeniti status naglašen je njegovim umjetničkim prikazom u ulozi vladara koji lovi sa sokolovima – što je ikonični simbol vlasti koji potiče iz kraljevske umjetnosti Sasanida, a kasnije su ga prihvatili rani islamski vladari, i to mnogo prije nego što su ga usvojili zapadni iluminatori.

Pojavljuju se i fantastična hibridna bića poput kentaura, sfingi i krilatih leoparda – stvorenja koja su u normansku umjetnost dospjela putem cirkulacije istočnjačkih metalnih predmeta i ukrasnih tkanina. Tokom Bitke kod Hastingsa (od 51. scene nadalje), kako se borbeni haos pojačava, tradicionalne stilizovane životinje ustupaju mjesto strvinarima, strijelcima i palim vojnicima. Uređen heraldički raspored inspirisan Istokom nestaje, odražavajući slom narativa na bojnom polju.

Dodatni tragovi pojavljuju se na rubovima u vidu basni o životinjama. Tokom ranog srednjeg vijeka, parabole o životinjama doživjele su pravi zlatni procvat u islamskim centrima znanja, kao što su Bagdad, Kairo i Kordoba. Najpoznatije od njih bilo je djelo Kalila i Dimna, drevna sanskrtska zbirka basni o životinjama (poznata kao Pančatantra), koja je u 8. vijeku prevedena na arapski jezik.

Islamski učenjaci rado su koristili alegorije sa životinjama kako bi iznijeli suptilne političke komentare, moralne pouke i kritike pohlepe ili obmane, a da pritom nisu imenovali konkretne vladare. Ezopove basne, poput one o lisici i gavranu, pojavljuju se na rubovima tapiserije na potpuno isti način, služeći kao tih, subverzivan komentar na glavna politička dešavanja.

Islamski uticaj vidljiv je i u samoj tehnici vezenja, često nazivanoj „bod iz Bayeuxa”, gdje su dugi pramenovi visokokvalitetne vune bili položeni ravno preko površine lana i pričvršćeni sitnim okomitim sidrenim bodovima. Srednjovjekovni islamski vezilji često su koristili ovaj “uvučeni” površinski rad, posebno kada su radili s dragocjenom svilom ili metalnim nitima.

Tehnika, gdje je skupi konac ostajao na vrhu tkanine, opsežno je usavršavana u islamskim tiraz radionicama na Siciliji i u Al-Andalusu (južna Španija) kako bi se učvrstile luksuzne zlatne, srebrne i svilene niti.

Trgovano u Evropi, ovi prestižni islamski tekstili korišteni su u crkvenim riznicama kao oltarne tkanine i liturgijske odore, služeći i kao majstorske radionice za učenje zapadnih vezalja, demonstrirajući kako koristiti gusto površinsko uvlačenje za stvaranje glatkih, živih blokova boje, kao na tijelima konja i graničnih stvorenja na tapiseriji iz Bayeuxa.

Daljnje veze su očigledne u samim bojama. Tokom islamskog zlatnog doba, alhemičari i industrijski zanatlije revolucionirali su tekstilnu industriju pretvarajući bojenje u egzaktnu nauku. Da bi biljne boje bile trajne i žive, tekstilnim radnicima je bio potreban nagrizajući materijal, hemijski fiksativ koji trajno veže pigment za vlakana vune.

Luksuzni istočnjački tekstil

U 11. stoljeću, naslage najkvalitetnijeg aluminija i najnaprednije tehnike hemijske ekstrakcije kontrolirala su islamska carstva Fatimida i Abasida u Levantu i Sjevernoj Africi. Trgovci iz islamskog svijeta izvozili su tone prerađenog aluminija preko Mediterana u europske trgovačke centre poput Italije i Španije, odakle je putovao na sjever do anglosaksonskih i normanskih tekstilnih radionica.

Alhemičari su standardizirali pročišćavanje aluminija, pišući industrijske hemijske priručnike koji su direktno oblikovali praksu bojenja anglosaksonskih i normanskih radionica. Bez ovog znanja i uvezenog islamskog aluminija, tamnoplave, intenzivne crvene i jarko žute nijanse tapiserije bi prije nekoliko stoljeća izblijedjele u prigušene sive i smeđe nijanse.

Prije nego što je luksuzni istočnjački tekstil stigao u Evropu, rana anglosaksonska odjeća često se oslanjala na prigušene, zemljane tonove. Priljev jarko obojenih islamskih svila i bizantskih tkanina promijenio je europski aristokratski ukus.

Za kupovinu takve skupe i egzotične robe, dominantna i veoma pouzdana valuta širom Evrope i Mediterana bio je abasidski zlatni dinar; godine 774. kralj Offa od Mercije iskovao je vlastitu imitaciju tog zlatnog dinara, koji je danas – baš kao i Tapiserija iz Bayeuxa – izložen u Britanskom muzeju.

Kopiranje težine, čistoće i dizajna omogućilo je Offinim trgovcima korištenje univerzalno prihvaćenog novca u prekomorskoj trgovini – tragovi istrošenosti na ovom primjerku ukazuju na to da je on zaista bio u opticaju na tržištu. Anglosaksonski majstor kovanja novca replicirao je natpis na rapskom “La Allah illa Allah wa-Muhammad rasoul Allah”, ne shvatajući da je riječ o rečenici kojom se potvrđuje pripadnost islamu, a zatim je preko sredine teksta, naopako, utisnuo natpis “Offa Rex”.

Iako su idejni tvorci dizajna Tapiserije iz Bayeuxa bili visokorangirani crkveni velikodostojnici, očigledno je da su instinktivno posudili elemente iz islamskog i sasanidskog perzijskog vizuelnog izraza kako bi prikazali kraljevsku moć. Djelovali su kao svojevrsni umjetnički posrednici, utkavši prestižnu, živopisnu i naprednu estetiku srednjovjekovnog islamskog Istoka u monumentalno djelo normanske političke propagande.

Diana Darke je stručnjakinja za kulturu Bliskog istoka, s posebnim fokusom na Siriju. Diplomirala je arapski jezik na Univerzitetu u Oxfordu i provela više od 30 godina specijalizirajući se za područje Bliskog istoka i Turske, radeći kako u državnom, tako i u komercijalnom sektoru. Autorica je nekoliko knjiga o Turskoj i društvu Bliskog istoka.