Od Berlinskog kongresa 1878. godine pa sve do pada Aleksandra Rankovića šezdesetih godina prošlog stoljeća, masovna iseljavanja Bošnjaka prema Turskoj bila su direktna posljedica sistemskog obespravljivanja, ratnih zločina i državnog terora. Priča o sandžačkim i balkanskim migracijama nije tek priča o odlasku radi posla već tragična hronika o demografskom pražnjenju jedne autohtone zajednice na vjetrometini velikodržavnih ideologija i autoritarnih režima

Historija bošnjačkog naroda na Balkanu neraskidivo je vezana za procese velikih migracija, progona i demografskih inženjeringa koji su započeli uspostavljanjem novog geopolitičkog poretka krajem 19. stoljeća. Nakon Berlinskog kongresa 1878. godine, kada su velike sile prekrojile kartu Jugoistočne Evrope, balkanski muslimani pretrpjeli su dramatičan preokret. Od nositelja stvarne vlasti i društvenog položaja usko vezanog za državne strukture, preko noći su postali meta neizdrživih pritisaka, diskriminacije i sistematskog izgona.

Mlade balkanske države, građene po uzoru na zapadnoevropske modele jednonacionalnih država, doživljavale su agresivni nacionalizam kao ključno sredstvo za očuvanje i izgradnju sopstvenog identiteta. Formiranje nacionalnih država na Balkanu shvaćeno je prvenstveno kao grabljenje teritorija i potiskivanje muslimanskih zajednica. Muslimani nisu bili samo izloženi fizičkom teroru i protjerivanju; oni koji su odlučili ostati uvučeni su u spiralu poniženja, sistemskog obespravljivanja i psiho-fizičkog terora. Bilo im je onemogućeno ispoljavanje vjerskog i kulturnog identiteta, dok je nemuslimansko stanovništvo useljavano na imanja migriranih muslimana, uživajući sve privilegije vladajućeg poretka.

Stotine hiljada ljudi pokrenule su se prema unutrašnjosti oslabljenog Osmanskog Carstva, povlačeći se zajedno sa njegovim granicama i dijeleći tragičnu sudbinu zaraznih bolesti, izbjegličkog stradanja i terora. Kultura tolerancije, višenacionalnosti i višekonfesionalnosti, koja je stoljećima oblikovala ove prostore, ubrzano je nestajala pod naletom homogenizirajućih nacionalističkih matrica.

Tragični kontinuitet izgona i terora nastavljen je sa još većom žestinom tokom Drugog svjetskog rata. Bošnjaci, a naročito stanovništvo Sandžaka, našli su se stiješnjeni između pretapanja regionalnih projekata velikodržavnih ideologija i brutalnih oružanih napada. Razaranje Kraljevine Jugoslavije 1941. godine otvorilo je prostor za realizaciju ekspanzionističkih planova čiji su ciljevi direktno ugrožavali biološki opstanak bošnjačke populacije.

Četnički pokret pod vodstvom Draže Mihailovića doživljavao je rat kao historijsku priliku za “spas srpstva” i stvaranje etnički homogene “Velike Srbije”. U četničkim operativnim planovima, Bosna i Hercegovina te Sandžak bili su predviđeni za potpuno etničko čišćenje od nesrpskog življa. Krajnji cilj bio je usmjeren na fizičko uništenje ili masovno protjerivanje muslimanskog stanovništva prema Turskoj, koja je u četničkoj ideologiji označavana kao njihova “prava domovina”. Četničke jedinice sprovodile su izuzetno svirepu taktiku, usmjerenu protiv cjelokupnog civilnog stanovništva, uništavajući čitava sela i trajno mijenjajući demografsku sliku područja kao što su Podrinje i Sandžak.

Zvanične izjave o ovim namjerama bile su taktizirane u međunarodnim krugovima, s obzirom na to da je Turska imala specifičan i osjetljiv neutralni položaj u savezničkoj strategiji, dok su njemačke i italijanske obavještajne službe pažljivo pratile politiku Turske prema balkanskim muslimanima.

Sa druge strane, ustaški režim Nezavisne Države Hrvatske proglasio je Sandžak dijelom svojih ekspanzionističkih težnji u sklopu “Velike Hrvatske”. Ustaška propaganda nastojala je pretvoriti muslimane u “Hrvate islamske vjere”, nazivajući ih “cvijetom hrvatskog naroda”. Lokalno bošnjačko stanovništvo Sandžaka i Bosne tako se našlo u unakrsnoj vatri, izloženo brutalnom četničkom genocidu, s jedne strane, te bezobzirnoj političkoj i vojnoj manipulaciji ustaškog režima, s druge. Istovremeno, velikoalbanski koncepti, koji su se širili sa Kosova pod italijanskim i njemačkim patronatom, zahvatali su dijelove Sandžaka sve do Bijelog Polja i planine Javor, dodatno usložnjavajući političku i vojnu mozaik strukturu regije.

U takvim okolnostima beznađa i općeg terora, lokalno stanovništvo organiziralo je samozaštitne oružane grupe. Lideri ovih lokalnih seoskih straža i milicija branili su civilno stanovništvo od četničkih pokolja i u narodu su često doživljavani kao jedini zaštitnici. Međutim, te grupe nisu imale jedinstvenu komandu, razrađenu politiku niti opći koncept djelovanja; bile su rascjepkane i vezane isključivo za svoja matična područja. Da bi osigurali oružje i preživljavanje svojih zajednica, pojedini lokalni komandanti stupali su u taktičku saradnju s okupacionim snagama (Italijanima i Nijemcima). Nakon rata, ta saradnja poslužila je komunističkim vlastima kao izgovor za donošenje kolektivnih smrtnih presuda, pri čemu su stradavale čitave porodice i nevini civili.

Privlačenje sandžačkih muslimana u Narodnooslobodilački pokret (NOP) bilo je usko povezano s obećanjima o pravednijem društvenom poretku i priznavanju specifičnosti ove regije. U sklopu izgradnje nove, federalne Jugoslavije, tokom 1943. i 1944. godine pokrenuta je inicijativa za uspostavljanje autonomije Sandžaka.

U Prijepolju je održan Prvi sastanak Inicijativnog odbora, gdje je ideja o stvaranju samostalne federalne jedinice ili autonomije unutar nove države dočekana s velikim entuzijazmom, kao historijska šansa za prekid stoljetnog stradanja. Potom je 20. novembra 1943. godine u Pljevljima, u prisustvu 252 delegata i po instrukcijama najvišeg rukovodstva NOP-a, zvanično konstituisano Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Sandžaka (ZAVNOS) kao najviši politički i predstavnički organ naroda Sandžaka.

Međutim, političke kalkulacije u vrhu Komunističke partije Jugoslavije ubrzo su promijenile kurs. ZAVNOS je izabrao deset delegata za Drugo zasjedanje AVNOJ-a u Jajcu, ali ti delegati nikada nisu stigli na odredište. Zvanično obrazloženje pravdano je lošim vremenskim uslovima i ratnim dejstvima, ali nezvanični i historijski utemeljeni izvori ukazuju na to da je putovanje opstruirano u dogovoru s crnogorskom delegacijom, koja je lobirala za podjelu Sandžaka između Crne Gore i Srbije.

Ideja o autonomiji Sandžaka ubrzo je odbačena pod izgovorom da za njom “ne postoji kulturna ni etnička potreba”. Na Trećem zasjedanju AVNOJ-a u Beogradu, sedmog augusta 1945. godine, zvanično je potvrđena odluka o raspuštanju ZAVNOS-a i podjeli Sandžaka. Srezovi Priboj, Mileševo, Sjenica, Štavica, Zlatar i Deževa pripojeni su Federalnoj Republici Srbiji, dok su srezovi Pljevlja i Bijelo Polje pripali Crnoj Gori. Aleksandar Ranković je kasnije otvoreno isticao raspuštanje ZAVNOS-a i podjelu Sandžaka kao krunski dokaz dosljedne politike KPJ u očuvanju jedinstva i teritorijalnog integriteta Srbije.

Nakon završetka rata, novouspostavljeni režim primijenio je strog i često seletivan pristup u kategorizaciji stanovništva na “revolucionare” i “kontrarevolucionare”. Na osnovu brzih, kratkih i prijekih postupaka pojedinaca, bez prava na odbranu, izrečene su brojne smrtne kazne. Udaljenost Sandžaka od centralnih administrativnih centara moći dodatno je pogodovala zloupotrebama. Selektivnost u kažnjavanju bila je više nego očigledna: u periodu od novembra 1944. do januara 1945. godine, od ukupno osuđenih na smrt na tom području, 29 su bili Bošnjaci, dok su među ostalima bili po jedan Srbin, Hrvat, Mađar i Austrijanac.

Nakon Drugog svjetskog rata dolazi do specifičnog fenomena u migracijskim kretanjima. Dok su se Bošnjaci iz Bosne i Hercegovine unutar novoformirane federativne republike osjećali relativno zaštićenije, što je usporilo i praktično zaustavilo njihovo iseljavanje van granica, stanovništvo Sandžaka bilo je izloženo kontinuiranom sistemskom pritisku. Ovaj pritisak proizvodio je takozvane “potiskujuće faktore” (push factors) na svim nivoima društvenog života, ekonomskom, socijalno-političkom, vjerskom i kulturnom.

Ekonomsko zaostajanje Sandžaka bilo je simptomatično i planirano. Investicije u ovu regiju bile su na najnižem nivou u čitavoj Jugoslaviji, industrija gotovo da nije postojala, a stopa nezaposlenosti bila je izuzetno visoka. U rijetkim fabrikama koje su radile, radnicima muslimanima bilo je zabranjeno da poste tokom mjeseca Ramazana, uz obrazloženje da post “smanjuje produktivnost i narušava kolektivni duh radničke klase”.

Infrastruktura je bila u katastrofalnom stanju, a obrazovni sistem na vrlo niskom nivou. Nakon rata, blizu 40% stanovništva Sandžaka bilo je nepismeno, sa izuzetno malim brojem visokoobrazovanih ljudi. Nedostatak medicinskog osoblja i bolnica dovodio je do visokih stopa smrtnosti i zaraznih bolesti, a u pojedinim nerodnim godinama pojavljivala se i glad. Proces nacionalizacije i agrarne reforme posebno je pogodio seljaštvo, oduzimanjem zemlje i privatne imovine ljudi su ostajali bez osnovnih sredstava za život. Zbog državne kontrole cijena i obaveznog otkupa, seljaci su bili primorani prodavati svoje proizvode u bescijenje, što ih je vodilo u potpuno ekonomsko beznađe.

Na političkom i kulturnom planu, Bošnjacima je osporavan njihov nacionalni identitet. Nisu bili priznati kao poseban narod, već su tretirani isključivo kao vjerska grupa. U popisima stanovništva nudila im se opcija da se izjasne kao “Srbi-muslimani” ili “Hrvati-muslimani”. Oni koji nisu željeli napustiti svoje domove često su se formalno izjašnjavali kao Srbi kako bi izbjegli neprijatnosti, dok su oni koji su se spremali za iseljavanje deklarisali svoju pripadnost kao “Turci”. Iako je vlast bila svjesna da se radi o istom autohotnom narodu, izbjegavalo se zvanično priznavanje bošnjačkog nacionalnog subjektiviteta sve do kasnih šezdesetih i sedamdesetih godina, kada su geopolitički interesi Jugoslavije unutar Pokreta nesvrstanih konačno uticali na promjenu ove politike.

Uporedo s potiskivanjem nacionalnog identiteta, trajao je intenzivan pritisak na vjerske slobode i tradiciju. Iako je Ustav formalno garantirao slobodu vjeroispovijesti, praksa je demonstrirala suprotnost. Godine 1950. donesen je Zakon o zabrani nošenja zara i feredže. Niže vjerske škole (mektebi) su zatvorene, a šerijatski sudovi ukinuti još ranije. Rad je bio dozvoljen samo jednoj zvaničnoj islamskoj zajednici, koja se nalazila pod stroga trijažom i nadzorom državne bezbjednosti.

Razaranja tokom rata i poslijeratna urbanistička politika devastirale su islamsko kulturno naslijeđe. Stotine džamija porušenih u ratu nikada nisu obnovljene, dok su mnoge prenamijenjene u muzeje, skladišta ili čak staje. Brojna muslimanska groblja preorana su i pretvorena u parkove, stambene zgrade ili industrijske objekte. Posebno dubok psihološki ožiljak na stanovništvo ostavila je akcija rušenja tradicionalnih avlijskih zidova oko muslimanskih kuća. Rušenjem visokih zidova koji su čuvali porodičnu privatnost, narušen je tradicionalni koncept stanovanja, a ljudi su osjećali da im se teror unosi u same domove. Vakufska imovina je kroz proces nacionalizacije u potpunosti oduzeta i predata na upravljanje državnim organima.

Ključna figura poslijeratnog državnog terora i policijske represije bio je Aleksandar Ranković, potpredsjednik Jugoslavije, ministar unutrašnjih poslova i šef Službe državne bezbjednosti (UDBA). Kao jedan od najbližih saradnika Josipa Broza Tita, Ranković je zastupao snažno centraliziran model države u kojem je dominirala srpska kadrovska struktura.

Pod okriljem akcija “sakupljanja oružja” i borbe protiv “neprijatelja države”, Služba državne bezbjednosti sprovodila je sistematsku torturu nad hiljadama Bošnjaka u Sandžaku, kao i nad Albancima na Kosovu. Ljudi su masovno privođeni u policijske stanice pod sumnjom da sarađuju sa “stranim neprijateljima” ili da posjeduju skriveno naoružanje. Tamo su izvrgavani surovetom premlaćivanju i psiho-fizičkom zlostavljanju, što je kod mnogih ostavilo trajne zdravstvene posljedice i invaliditet.

Čitav proces odvijao se pod velom tajnosti, a žrtvama je prirećeno smrću ukoliko bi progovorile o onome što su preživjele u podrumima UDBA-e. Zbog takve atmosfere, među Bošnjacima se produbljivao osjećaj da zemlja u kojoj su rođeni nije njihova domovina, već mjesto u kojem im je biološki opstanak ugrožen.

Formiranje zakonskog okvira za masovno iseljavanje oslanjalo se na međudržavne dogovore. Još 1938. godine između Kraljevine Jugoslavije i Republike Turske bila je potpisana Konvencija o preseljenju muslimanskog stanovništva, čiju je realizaciju prekinuo Drugi svjetski rat. U poslijeratnom periodu, odnosi između SFRJ i Turske ponovo su poboljšani, što je 1953. godine dovelo do reaktiviranja ovog pitanja.

Iako formalni sporazum nikada nije ratificiran u parlamentu zbog određenih ekonomskih odredbi, on je zaživio i funkcionirao kao takozvani “Džentlmenski sporazum” (Gentlemen’s Agreement) između Tita i turskog ministra vanjskih poslova Fuata Köprülüja. Zvanični cilj sporazuma bio je omogućavanje spajanja porodica turskog porijekla. Međutim, u praksi, formulacija o spajanju rodbine poslužila je kao pravni kanal kroz koji su se stotine hiljada Bošnjaka i Albanaca, izjašnjavajući se formalno kao Turci, iselile u Tursku.

Zvanične jugoslavenske vlasti o ovim migracijama nisu javno govorile, niti su činile bilo šta da ih zaustave. Kada bi to pitanje bilo otvoreno u rijetkim prilikama, iseljavanje je interpretirano isključivo kao posljedica “ekonomskih razloga” ili želje stanovništva da živi u sredini s jačom vjerskom matricom. Pri tome se svjesno zanemarivala činjenica da se srpsko stanovništvo iz istih ekonomskih razloga nije masovno iseljavalo van granica države (već migriralo prema većim gradskim centrima u Srbiji), kao i podatak da je Turska pedesetih godina ekonomski bila u daleko težem položaju od Jugoslavije.

Dodatno, iseljenici koji su odlazili za Tursku bili su jedina kategorija emigranata iz cijele SFRJ koja se morala trajno odreći jugoslavenskog državljanstva, potpisujući izjavu da se nikada neće vratiti u zemlju. Za razliku od ekonomskih migranata koji su odlazili na privremeni rad u Njemačku ili Italiju, iseljenici u Tursku odlazili su bez prava na povratak i bez mogućnosti povrata imovine.

Kada su lokalne vođe u Sandžaku uočile razmjere demografskog pražnjenja i pokušale usporiti odlazak pooštravanjem procedura za otpust iz državljanstva, migracijski tok pronašao je novu rutu, preko Makedonije. Režim je nalagao da je za dobijanje iseljeničkih papira potrebno živjeti u Makedoniji najmanje dvije godine pod statusom deklarisanog Turčina. Hiljade bošnjačkih porodica iz Sandžaka prodavale su svoja imanja u bescenje, selile se u Makedoniju, te nakon dvije godine dobijale otpust iz državljanstva i odlazile za Istanbul i Izmir. Makedonske vlasti oglušile su se o apela sandžačkog rukovodstva da se zaustavi ovaj proces, pravdajući se tvrdnjom da daju otpust “samo pravim Turcima”. Određeni broj Bošnjaka (procjenjuje se na oko 17.000) ostao je trajno živjeti u Makedoniji, prekidajući put prema Turskoj iz ličnih ili ekonomskih razloga.

Prekretnica u političkom životu Jugoslavije i položaju bošnjačkog stanovništva dogodila se u julu 1966. godine na Četvrtom plenumu Centralnog komiteta Saveza komunista Jugoslavije, održanom na Brionima. Na tom zasjedanju Aleksandar Ranković je optužen za “ometanje razvoja socijalističkog samoupravljanja, zloupotrebu Službe državne bezbjednosti i prisluškivanje samog Tita”. Ranković je smjenjen sa svih državnih i partijskih funkcija te penzioniran.

Smjena Rankovića otvorila je proces unutarnje kontrole u organima bezbjednosti i dovela do postepenog slabljenja policijskog terora nad Bošnjacima i Albancima. Centri političke moći počeli su se pomjerati sa federalnog na republičke nivoe. Pritisak na stanovništvo u Sandžaku počeo je opadati, što je direktno uticalo na usporavanje migracijskih tokova. Do početka sedamdesetih godina 20. stoljeća, masovno iseljavanje u Tursku je potpuno obustavljeno.

Ustavnim promjenama i donošenjem novog Ustava SFRJ 1974. godine, Muslimani (Bošnjaci) su i formalno-pravno priznati kao jedan od ravnopravnih konstitutivnih naroda u federaciji. Time je zaokružena jedna teška historijska etapa u kojoj je više stotina hiljada ljudi pod pritiskom, represijom i obespravljenošću napustilo svoja vjekovna ognjišta.

Razmatrajući historijski luk od 1878. do 1974. godine, tokom kojeg je stotine hiljada ljudi trajno protjerano ili iseljeno sa statusom lica bez prava na povratak, uz radikalne promjene demografske karte čitavih regija, ostaje jasno da su bošnjačke migracije bile direktna posljedica sistemske diskriminacije i političke represije. Analiza historijskih činjenica nedvosmisleno pokazuje da historija ovih migracija predstavlja nezaobilazan i tragičan dio ukupne historije bošnjačkog naroda, čije se posljedice na demografskom i društvenom planu osjećaju i danas.

(U tekstu korišten materijal iz istraživanja Sabine Pačariz)