Uspon i pad američke Evrope

Dok historičari izgradnju poslijeratnog poretka pod vodstvom SAD-a najčešće pripisuju Harryju Trumanu, Morgan insistira da je njegov pravi arhitekt bio Franklin D. Roosevelt. Kada se 1943. godine u Teheranu sastao s ruskim i britanskim kolegom, Roosevelt je već uveliko odlučio zamijeniti imperijalnu Evropu njenom verzijom ukroćenom po američkoj mjeri. Sve što je uslijedilo, od Marshallovog plana 1948. do osnivanja NATO-a naredne godine, samo je zacementiralo globalnu hegemoniju Washingtona

„Ja sam šef!“, ozarena lica izjavio je Donald Trump ušetavši na samit G7 u Francuskoj 2026. godine, izazvavši tek nervozno kikotanje evropskih lidera. U ovako bezizlaznom stanju, evropskim čelnicima možda i ne bi godilo čitanje knjige Glyna Morgana “Uspon i pad američke Evrope” (The Rise and Fall of American Europe), rada koji Evropu oslikava kao potpuno nemoćnu, preplavljenu hipotetičkim izborima, ali bez ijedne stvarne opcije.

Sama definicija „američke Evrope“ nije sasvim jasna. Nakon što je utvrdio šta ona nije, niti je država, niti carstvo, niti vazal, Morgan nudi formulu koja može zadovoljiti jedino politologe: višeslojni sistem koji državničke funkcije raspoređuje na četiri nivoa: nacionalni, evropski, atlantski i, prilično zbunjujuće, otvoreni ekspanzionizam. Ipak, historijski razvoj tog koncepta Morgan prati s izuzetnim poznavanjem materije.

Dok historičari izgradnju poslijeratnog poretka pod vodstvom SAD-a najčešće pripisuju Harryju Trumanu, Morgan insistira da je njegov pravi arhitekt bio Franklin D. Roosevelt. Kada se 1943. godine u Teheranu sastao s ruskim i britanskim kolegom, Roosevelt je već uveliko odlučio zamijeniti imperijalnu Evropu njenom verzijom ukroćenom po američkoj mjeri.

Churchill je mogao učiniti vrlo malo da spasi svog „jadnog malog engleskog magarca“ od zamki „američkog bivola“. Njegovi pokušaji da izbori dostojanstveniju budućnost kroz nezavisno Evropsko vijeće ili savez naroda engleskog govornog područja glatko su odbijeni. Sve što je uslijedilo, od Marshallovog plana 1948. do osnivanja NATO-a naredne godine, samo je zacementiralo globalnu hegemoniju Washingtona.

Najzanimljiviji dio knjige bavi se izvorima današnjeg američkog animoziteta prema Evropi. Različite društvene i političke struje u SAD-u pronašle su zajednički imenitelj u preziru prema nekada ponosnom kontinentu, koji je u njihovim očima spao na „slabost, wokeness i ovisnost o socijalnoj državi“.

Morgan najprije raščlanjuje pokret MAGA, ogorčen navodnim „civilizacijskim samoubistvom“ Evrope uslijed masovne imigracije. Steve Bannon je zvonio na uzbunu tokom evropske turneje deceniju ranije, dok je JD Vance to formalizirao u oštrom govoru na Minhenskoj sigurnosnoj konferenciji u februaru 2025. godine. Šta SAD mogu učiniti po tom pitanju? Ne mnogo, tvrdi MAGA komentator Tucker Carlson. „Ako ste toliko naprasno usmjereni na samopovređivanje i destrukciju sopstvene civilizacije“, izjavio je u jednom intervjuu, „vama se više ne može pomoći.“

Sljedeći na redu su američki protivnici establišmenta i populistički tribuni, kojima Evropa simbolizira omraženu „braminsku ljevicu“,termin koji je skovao francuski ekonomista Thomas Piketty. Riječ je o akademicima, novinarima, pravnicima, poznatim ličnostima i, prije svega, državnim birokratima posvećenim socijalnom liberalizmu: labavo povezanom svjetonazoru koji promovira ekologiju, globalizaciju, socijalnu pomoć, diverzitet i alternativne stilove života.

Populisti su odlučni iskorijeniti ovu koaliciju iz svih javnih institucija, pri čemu je Evropa tek sporedna meta u tom unutrašnjem sukobu američkih elita. Budući da su pojmovi poput „braminske ljevice“ previše apstraktni za mobilizaciju mase, populisti su od Evrope napravili „konkretnu metu za svoje nezadovoljstvo“, primjećuje Morgan – pretvorivši je u običan „negativni mem“.

Jednako iritira i doživljaj Evrope kao parazita. Riječima pokojnog Charlieja Kirka, Evropljani su obična „zabadala i muktaši“ koji isisavaju novac američkih poreznih obveznika. Stephen Miller, čija titula zamjenika šefa kabineta ne odražava u potpunosti njegov ogroman utjecaj u Bijeloj kući, žalio se prijateljima na televiziji Fox News kako se Evropa prekomjerno oslanja na američku darežljivost kako bi finansirala sopstvenu sigurnost i socijalne programe.

Ovo posljednje, evropska ograničenja, predstavlja najveću trn u oku vjerovatno najutjecajnijoj frakciji: tehnološkim oligarsima, od Elona Muska, prvog svjetskog trilionera, do Petera Thiela i drugih istaknutih figura Silicijske doline. Ovi „tehnološki akceleracionisti“, kako ih Morgan naziva, ne mogu podnijeti evropsku prekomjernu regulaciju društvenih mreža, umjetne inteligencije i kriptovaluta. Birokrati Evropske unije koji „misle da sve znaju“, protestovao je Marc Andreessen, „igraju se Boga s tuđim životima“ i time ugrožavaju nadu čovječanstva u tehnološko spasenje.

Kako Evropljani mogu odgovoriti na ovakva neprijateljstva? Okretanjem globalnom tržištu, jačanjem EU ili povratkom na nivo nacionalne države? Morganove preporuke nisu sasvim uvjerljive, posebno ona o koordiniranoj vanjskoj i odbrambenoj politici protiv „ruskog revanšizma, američkog vojnog povlačenja i kineske ekonomske ekspanzije“. Postavljena na taj način, Evropa nema nikakvih šansi.

Ali da li je situacija zaista tako crno-bijela? Kao i kod svih knjiga koje se bave tekućim zbivanjima, sadašnji trenutak snažno boji cijeli tekst. Pretpostavka da će se trenutni trendovi nastaviti, pa čak i produbiti, zahtijeva znatno čvršće dokaze. Primjera radi, istraživanje iz aprila 2025. godine pokazalo je da, iako 45 posto republikanaca ima pozitivan stav o NATO-u, taj procenat među demokratama iznosi čak 77 posto. Pitanje ko će naslijediti Trumpa od ključne je važnosti. Morganova analiza razlika između američkih kritičara Evrope trebala ga je navesti na preispitivanje njihove stvarne sposobnosti da zajedno rade na preoblikovanju zemlje u „civilizacijsku Ameriku“,još jedan neobičan koncept, a kamoli da savladaju otpor drugih dijelova američke elite.

Osim toga, iako današnja retorika odskače po ostrvljenosti, američko nestrpljenje prema Evropi nije novijeg datuma. Morgan citira dosjetku Dwighta Eisenhowera, izrečenu u poprilično trumpovskom tonu, o tome kako Evropa „pravi budalu od Uncle Sama“. Tenzije s Charlesom de Gaulleom su legendarne, kao i javni sukob oko rata u Iraku 2003. godine. Čak su i Barack Obama i Joe Biden otvoreno kritikovali Evropu zbog nedovoljnog izdvajanja za odbranu. Ukratko, iako knjiga upozorava da se trumpizam ne posmatra kao prolazna devijacija, konačni sud o tome još nije donesen.

Na kraju, knjiga prikazuje izuzetno pasivnu Evropu, žrtvu potresa s druge strane Atlantika. „Ako bi civilizacijska Amerika zamijenila američku Evropu“, zaključuje Morgan, „to bi bio drugi put od Drugog svjetskog rata da Sjedinjene Države pokušavaju prekrojiti Evropu po sopstvenom liku.“ Ali snose li i sami Evropljani dio odgovornosti za svoju sudbinu? Jesul li postali previše samouvjereni, uzimajući podršku Washingtona zdravo za gotovo? I nisu li upravo Evropljani, poput Enocha Powella, nadahnuli mnoge američke populističke parole, što i sama knjiga priznaje? I što je najvažnije, zar zaista ne mogu učiniti ništa da spase odnose nakon što Trump ode s vlasti? Uspon i pad američke Evrope otvara suštinska pitanja a na nama je da pronađemo odgovore.

Hazem Kandil je profesor historijske i političke sociologije na Univerzitetu u Cambridgeu; ovaj je tekst napisao za History Today