Kaba, kao centralni simbol islamskog monoteizma i nepresušni izvor duhovne inspiracije, stoljećima zauzima specifično mjesto u svjetskoj i regionalnoj umjetnosti, gdje njezina stroga kubična forma nadilazi standardne estetske okvire i funkcioniše kao tačka spajanja zemaljskog i božanskog

Od ranih osmanskih keramičkih panela i minijatura 17. stoljeća, preko precizno mapiranih topografskih ilustracija iz perioda Sulejmana Veličanstvenog, pa sve do duboko emotivnih i mističnih refleksija u bošnjačkoj divanskoj, narodnoj i savremenoj književnosti, vizuelno i tekstualno dokumentovanje „Božije kuće” evoluiralo je iz čisto praktičnih putokaza i geografskih smjernica za hadž u vrhunski estetski i filozofski fenomen koji vijekovima oblikuje kulturni i duhovni kod vjernika.

Islam je religija koja teži apstrakciji u imaginaciji i uzvišenosti u misli. Međutim, ljudska priroda po svojoj suštini traži opipljivu tačku prema kojoj može usmjeriti svoje duhovne težnje, mjesto kroz koje može izraziti žudnju za poštovanjem i bliskošću s Tvorcem. Svevišnji Bog je odgovorio na ovu unutrašnju ljudsku potrebu odabranim znamenjima koja su vidljiva oku i opipljiva na dodir. Ona su jedinstvena i pripisana Njemu, a u njima se manifestuje Božanska milost. Kada ih čovjek ugleda, ona ga podsjećaju na Boga.

U kur'anskom diskursu ova su mjesta označena kao „Božiji simboli” (šea'irullah), a iskazivanje poštovanja prema njima smatra se odrazom bogobojaznosti i poštovanja prema samom Stvoritelju. Među svim ovim simbolima, najvažnije mjesto zauzima Kaba.

Sama riječ Kaba, izvedena iz korijena ka'b što označava četverougaoni ili kubični oblik, u svom primarnom značenju referira na kockasti objekat. Smještena u središtu Mesdžidul-harama, Kaba je izgrađena na temeljima širine približno 1,5 metara. Njene spoljašnje dimenzije iznose 10,70 sa 12 metara, dok su zidovi visoki 15 metara i debeli 1,25 metara. Cjelokupna struktura podignuta je oko fiksne tačke u čijem se jugoistočnom uglu nalazi Crni kamen (Hadžerul-esved).

Historijski izvori i tradicija njezinu prvobitnu izgradnju pripisuju poslaniku Ibrahimu i njegovom sinu Ismailu. Tokom stoljeća, struktura je obnavljana usljed poplava, požara i ljudskih djelovanja, no uprkos blagim promjenama u dimenzijama, njezina fundamentalna kubična forma ostala je nepromijenjena.

U Kur'anu i pratećim islamskim izvorima Kaba se spominje pod različitim imenima koja odražavaju njezinu prirodu. Naziva se Bejt (Hram), Al-Bejt al-Atik (Drevni hram), Al-Bejt al-Haram (Sveto mjesto sedžde), Al-Bejt al-Muharram (Sveti hram), Al-Bejt al-Ma'mur (Hram koji se često posjećuje) i Al-Mesdžid al-Haram (Džamija koja okružuje Kabu). Uzvišeni Bog je Kabu učinio mjestom objave i spuštanja meleka, kao i centrom hodočašća, odnosno hadža, koji predstavlja jedan od pet stubova islama. Uzdignuta na nivo vrhunskog sakralnog prostora, Kaba posjeduje imunitet, svetost i status nepovredivosti kakav nije priznat nijednom drugom mjestu na zemlji.

Koncepti svetog vremena i svetog prostora predstavljaju zajedničku osnovu svih religija sa fenomenološkog aspekta. Sakralizacija prostora i vremena omogućava ljudima da fiksiranjem i osmišljavanjem određenih zemaljskih događaja iskažu odanost i pokornost svetoj sili. U islamu se svetost prostora, poput Kabe, Mesdžidul-akse ili brda Arafat, te svetost vremena, poput petka i mjeseca ramazana, određuju isključivo Božanskom objavom ili praksom poslanika (Sunnetom).

Atribucija svetosti nekom mjestu proizlazi iz vjerovanja da se tu manifestuje Božanska prisutnost, iako se u čisto fizičkom smislu ta mjesta ne razlikuju esencijalno od ostatka materijalnog svijeta. Hramovi i svetilišta su tačke u kojima se sijeku božanski i zemaljski horizonti.

U kontekstu umjetnosti, Kaba zauzima specifičnu poziciju jer određuje pravac svih islamskih obreda kroz instituciju mihraba, ali sama po sebi nikada nije služila kao arhitektonski model za replikaciju. Njena kubična forma nije kopirana u dizajnu klasičnih džamija i molitvenih prostora. Kaba je odraz duhovnog stava islama koji naglašava beskonačnost i neograničenost, te je svojom lokacijom, strukturom i religijskim značenjem postavljena izvan standardnih estetskih kategorija običnog umjetničkog djela.

Iako arhitektonski i estetski minimalistička, ona je stoljećima inspirirala slikare i gravere. Umjetnici su pokazivali izuzetnu senzibilnost prilikom njenog prikazivanja u okviru Mesdžidul-harama, težeći dokumentarnom realizmu bez uvođenja imaginarnih elemenata koji bi narušili njenu svetost. Za vjernike koji nisu u mogućnosti lično obaviti hodočašće, ove vizuelne predstave služile su kao medij za duhovno putovanje, dok su onima koji su tamo boravili budile sjećanja na doživljenu bliskost, o čemu svjedoče i stihovi čuvenog derviškog pjesnika Yunusa Emrea koji izražavaju duboko strahopoštovanje prema ovom svetom mjestu.

Tradicionalna historija kulture potvrđuje da je umjetnost suštinski ponikla iz sistema vjerovanja. U ranijim istorijskim epohama, umjetnost nije postojala kao nezavisna sfera, već su arhitektonska djela i predmeti koje danas klasifikujemo pod tim pojmom bili konkretne manifestacije vjere. Ovaj princip univerzalno važi kako za islam, tako i za budizam ili hrišćanstvo, dok se koncept individualnog izraza i slobodne interpretacije javlja relativno kasno u istoriji civilizacije.

Islamska umjetnost nastoji prenijeti nevidljivu suštinu koja se nalazi iza vidljivog svijeta, a njen praktični cilj je uljepšavanje svakodnevnog života u skladu s principima istine, znanja i morala. Muslimanski umjetnik ne stvara ljepotu ex nihilo (iz ničega), već uobličavanjem otkriva i čini uočljivom ljepotu objekta koji već posjeduje unutrašnju vrijednost, vodeći računa da umjetnički izraz bude u harmoniji s prirodom samog predmeta.

S obzirom na to da islamska tradicija zabranjuje prikazivanje antropomorfnih i figuralnih motiva unutar sakralne arhitekture, religijski prostori su stoljećima bili dekorirani isključivo kur'anskim kaligrafskim zapisima, stiliziranim biljnim motivima i geometrijskim arabeskama. Ipak, prikazi Kabe pronašli su svoje mjesto u arhitektonskoj ornamentici, najčešće na zidu mihraba, jer sam mihrab simbolički predstavlja uvođenje Kabe u molitveni prostor. Ovi prikazi se takođe lociraju u prostorima zadnjeg džemata, u podnožju kupole ili na bočnim zidovima harema džamije.

Jedna od zanimljivijih historijskih anegdota vezana je za 1610. godinu, kada je ured Velikog muftije uputio zvanično pismo tkalcima ćilima u Kütahyi, kojim se strogo zabranjuje tkanje motiva Kabe na tepisima, s obzirom na to da su ti predmeti suštinski namijenjeni za gaženje. Nakon ove zabrane, umjetnička produkcija se preusmjerila na keramičke pločice, čime keramički paneli s prikazom Kabe postaju dominantan izraz u otomanskoj primijenjenoj umjetnosti od 17. vijeka.

U keramičkim panelima i zidnim slikama iz kasnijeg otomanskog perioda, Kaba i njena okolina, uključujući arkade, objekte koji su pripadali različitim pravnim školama, grad Meku, okolne planine i kuće, prikazivani su s visokim stepenom topografske tačnosti. Kao dekorativni elementi često se javljaju stilizovani prikazi svjetiljki okačenih između minareta, kao i motivi palmi koji simbolizuju neprolaznost i autentični ambijent regije. Ovi prikazi nisu imali samo funkciju određivanja kible, već su služili i za inspiraciju vjernika, budeći u njima osjećaj duhovnog mira.

Osim u arhitekturi, prikazi Kabe su igrali ključnu ulogu u umjetnosti ukrašavanja knjiga. Pisanje i ilustrovanje proznih i poetskih djela koja opisuju tradiciju i propise hadža doživljava procvat u 16. vijeku, tokom vladavine sultana Sulejmana Veličanstvenog, koji je bio prvi otomanski vladar koji je pokrenuo masovne građevinske i restauratorske projekte u svetim gradovima. Ove ilustracije su imale karakter topografskih dokumenata, ali su istovremeno služile i kao praktični „vodiči za hadž”.

Jedno od najznačajnijih djela ovog žanra jeste Futuhu'l-Haramayn, koje je napisao iranski pjesnik Muhyi-yi Lari na persijskom jeziku u formi mesnevije. Sačuvane su brojne kopije ilustrirane u osmanskom i safavidskom stilu. Djelo počinje detaljnim prikazom Meke s Mesdžidul-haramom u centru, nakon čega u formi skica slijede prikazi ostalih mjesta hodočašća u okolini Meke, kao i Poslanikove džamije u Medini. Motiv Kabe se redovno pojavljuje i na dokumentima poznatim kao Hadž punomoć (Hac Vekaletnamesi), koji su izdavani kao pravni certifikati da je hodočašće obavljeno u ime druge osobe, a rađeni su u formi dugih svitaka.

Takođe, predstave svetih mjesta redovno se susreću u prepisima čuvene zbirke salavata Delâilü'l-Hayrât, autora šejha Al-Jazulija, osnivača ogranka šazilijskog tarikata. Ova zbirka dova bila je izuzetno popularna među dervišima, što je rezultiralo hiljadama prepisa u kojima su predstave Meke i Medine tradicionalno smještane na dvije naspramne stranice. U primjercima nastalim nakon sredine 18. stoljeća, jasno se uočavaju eksperimenti s perspektivom i toniranjem boja pod zapadnim uticajem.

U turskoj književnosti djela posvećena ovoj tematici uopšteno se nazivaju Kabaname. Prvo poznato djelo koje nosi ovo ime jeste mesnevija od 3.199 stihova autora Abdurrahmana Gubarija iz Akšehira (umro 1566. godine), koja donosi detaljne podatke o istoriji, izgradnji i dimenzijama Kabe. Slični podaci se nalaze i u traktatima poput Mesâhatnâme, zatim u monumentalnom djelu Eyüp Sabri-paše Mir'at al-Haramayn koje sadrži brojne istorijske mape i crteže, kao i u traktatu Ihya'ul-Hajj Ahmeda Rifata Efendije, koji predstavlja krunu otomanske tradicije vizuelnog i tekstualnog dokumentovanja svetih mjesta islama.

Tradicija prikazivanja i tematiziranja Kabe ima duboke i specifične korijene i u bošnjačkoj književnoj baštini, gdje ovaj motiv stoljećima evoluira od klasičnog sufijskog simbola do sidra modernog kulturnog identiteta. U divanskoj poeziji otomanskog perioda, pisanoj na orijentalnim jezicima, pjesnici poput Derviš-paše Bajezidagića koristili su motiv hodočašća kao uzvišenu metaforu za trnovit put samospoznaje, dok je u kasnijoj alhamijado književnosti Abdulvehab Ilhamija uobličio prve pobožne pjesme na bosanskom jeziku u kojima Kaba funkcionira kao duhovni magnet za duše vjernika.

Ova nit se snažno produžava i kroz usmenu narodnu tradiciju, naročito u sevdalinkama poput one „Put putuje Latif-aga”, te u brojnim tradicionalnim ilahijama koje su pratile hodočasnike na njihovom višemjesečnom, neizvjesnom putu prema Meki. Poseban dokumentarno-umjetnički žanr u bošnjačkoj literaturi čine hadžname (putopisi s hadža), čija tradicija počinje još od najstarijeg sačuvanog zapisa Hadži Jusufa Livnjaka iz 1615. godine, a svoj zreli dokumentarni procvat doživljava u prvoj polovini 20. stoljeća.

Upravo iz ovog perioda potiču kapitalni opisi putovanja na hadž kakva su nam ostavili hafiz Muhamed-ef. Krpo (iz 1928. godine) i Ibrahim-ef. Čokić-Hakki u svom djelu iz 1931. godine, ponudivši vanserijski pedantne i autentične zapise koji kulminiraju susretom s crnom odorom Kabe kao tačkom u kojoj se brišu vrijeme i prostor. Na ovu tradiciju se nadovezuju i kasniji poetski zapisi, dok se u savremenoj bošnjačkoj književnosti Kabi ponovo pristupa kao vrhunskom estetskom i filozofskom fenomenu, formi koja svojom čistom, kubičnom jednostavnošću nadilazi svu raskoš ljudske umjetnosti i ostaje trajna inspiracija kao mjesto gdje se u bosanskom kulturnom kodu susreću zemaljski i nebeski horizonti.

IZVOR: Bosna.hr, arhiv, GZT