Dok se Evropa suočava sa pritiscima iz Washingtona i usponom desnog populizma, njena najstarija politička tradicija, kršćanska demokratija, proživljava egzistencijalnu krizu. Između „iliberalnih” lidera koji vjeru koriste kao dekor za nacionalizam i potrage za izgubljenom umjerenošću, postavlja se ključno pitanje: može li politička tehnologija koja je izgradila modernu Evropu preživjeti post-liberalni trenutak ili je na pomolu trajna smjena režima na Starom kontinentu?

Evropska unikatna politička tradicija nalazi se pod prijetnjom a istovremeno je savršeno prilagođena post-liberalnom trenutku. Evropljani se još uvijek oporavljaju od nove američke Strategije nacionalne sigurnosti i inovativnog „Strateškog plana agencije” State Departmenta, a da ne pominjemo ucjenu predsjednika Donalda Trumpa upućenu Danskoj da se odrekne Grenlanda. Državni sekretar Marco Rubio pokušao ih je umiriti na Minhenskoj sigurnosnoj konferenciji, naglašavajući da će Sjedinjene Države uvijek biti potomak Evrope, što je ispraćeno ovacijama.

Ipak, Rubijeva upozorenja o „civilizacijskom brisanju” zbog masovnih migracija odjeknula su kao eho brutalno konfrontirajućeg govora potpredsjednika J.D. Vancea prošle godine. Oni su takođe suptilno ponovili prijetnju: ako evropske elite ne prihvate Trumpovu viziju spasavanja Zapada, trumpisti će ciljati na smjenu režima na Starom kontinentu. Kako bi spasili civilizaciju zasnovanu na onome što je Rubio nekoliko puta nazvao „kršćanskom vjerom”, spremni su podržati one koje Strategija nacionalne sigurnosti naziva „patriotskim” Evropljanima, zapravo, stranke krajnje desnice.

U evropskim raspravama o ovim neviđenim prijetnjama neobjašnjivo nedostaje ono što bi se moglo nazvati „autohtonom” evropskom političkom tehnologijom: kršćanska demokratija. Na prvi pogled, kršćansko-demokratske stranke mogu djelovati slično MAGA promociji kršćanskog nacionalizma od strane samoproglašenih patriota. Međutim, stranke koje su nekada bile pioniri u pomirenju demokratije i religije (naročito katoličanstva), model koji se proširio i na Latinsku Ameriku, suštinski se razlikuju od onoga što danas guraju trumpisti. One nisu populističke; one promovišu umjerenost, a ne kulturni rat, kao ispravan način vođenja politike.

Mnogo toga zavisi od toga mogu li evropske stranke inspirisane kršćanstvom preživjeti pred naletom „patriota” koje podržava (i ponekad finansira) inostranstvo. Ove stranke su pokazale kako se može prilagoditi ambivalencija koju religiozni građani osjećaju prema modernoj liberalnoj demokratiji, ali na način koji je, za razliku od današnjih post-liberala, u skladu sa osnovnim elementima demokratije.

Populisti krajnje desnice prioritet daju pripadnosti nacionalnom kolektivu, dok su stvarna vjerska uvjerenja (a kamoli ponašanje inspirisano vjerom) od sekundarnog značaja. Oni takođe sistematski podrivaju projekat evropskih integracija, koji su upravo kršćanski demokrati pokrenuli pedesetih godina prošlog vijeka. Bila bi historijska tragedija ako Evropa ne uspije odoljeti sirenskom zovu krajnje desnice ili ako zaboravi vlastite, isprobane odgovore na politička pitanja koja oni postavljaju.

Ipak, sudeći po opadajućoj javnoj podršci, evropska politika se kreće upravo u tom pravcu. Kršćansko-demokratske stranke su u drugoj polovini 19. vijeka osnovali katolici. Još od Francuske revolucije postojali su glasovi koji su se odupirali vatikanskoj osudi liberalizma; kako je rekao francuski mislilac Félicité Lamennais, zadatak nije bio odbaciti revoluciju, već je „krstiti”.

Njegov sunarodnik Alexis de Tocqueville imao je sličan plan opisujući pomirenje demokratije i religije u SAD-u. Tvrdio je da slobodan način života može postati dezorijentišući za građane ako nemaju čvrst moralni oslonac, a najčvršći oslonac pružala je katolička vjera. Američki katolici bili su, tvrdio je, istovremeno najposlušniji i najnezavisniji građani.

Važno je napomenuti da ove stranke dugo nisu svesrdno prihvatale predstavničku demokratiju kao jedini legitimni oblik. Njihova imena sadržavala su riječi poput Volk ili Popolo (narod), što je signaliziralo bliskost nižim klasama, a ne nužno podršku narodnom suverenitetu. Za one sa neprikosnovenim vjerskim uvjerenjima, pluralizam je značio opasnost od relativizma, strah koji je još početkom 21. stoljeća isticao papa Benedikt XVI.

Kršćansko-demokratske stranke nastale su tamo gdje je religija postala osporavana i politizovana. U Njemačkoj su se katolici mobilisali protiv Bismarckovog Kulturkampfa, originalnog „kulturnog rata”. Bismarck je želio oslabiti politički uticaj crkve, ali je taj rat na kraju izgubio. Italija je svjedočila žestokom sukobu Vatikana i nove nacionalne države, zbog čega je papa jedno vrijeme čak zabranjivao katolicima učešće u političkom životu.

Nakon Prvog svjetskog rata, Vatikan je ukinuo ove zabrane. U Italiji su Popolari postali druga po snazi stranka, dok je u Njemačkoj katolička stranka Centrum bila ključni dio koalicija Vajmarske republike. Ipak, u obje zemlje katolički lideri su na kraju sklopili saveze sa antidemokratama: u Italiji su pod pritiskom Vatikana pokleknuli pred Mussolinijem, dok je u Njemačkoj Centrum 1933. glasao za Hitlerov Zakon o ovlaštenjima.

Tek su nakon Drugog svjetskog rata kršćanski demokrati potpuno prihvatili demokratiju, odbacujući autoritarne alternative poput Francovog režima u Španiji. Iskustvo totalitarizma diskreditovalo je tradicionalnu desnicu, a učešće katoličkih lidera u pokretu otpora omogućilo je kršćanskoj demokratiji da postane svježi moralni početak. U jeku Hladnog rata, oni su postali bedem protiv komunizma, zbog čega ih je Washington svesrdno podržavao.

Kršćanski demokrati su tvrdili da su i komunizam i liberalizam oblici materijalizma. jedan kolektivistički, drugi individualistički. Nasuprot tome, nudili su „personalizam”, filozofiju koja uvažava duhovnu dimenziju čovjeka i dostojanstvo i pojedinca i grupe. Neodređenost personalizma pomogla im je da postanu „catch-all” stranke. Njemački CDU je naglašavao riječ „Unija” u nazivu, tvrdeći da je konačno pomirio katolike i protestante nakon vijekova sukoba.

Nije slučajno što su upravo kršćanski demokrati postali arhitekte poslijeratne evropske integracije. Konrad Adenauer, Alcide de Gasperi i Robert Schuman stvorili su nadnacionalne strukture koje i danas čine okosnicu Evrope, od Evropske unije do Vijeća Evrope i Evropske konvencije o ljudskim pravima.

Danas se taj duh gasi. Sekularizacija je najočiglednije objašnjenje, ali manje je uočljivo nestajanje antikomunizma koji je služio kao ljepilo za heterogene frakcije. Italijanska Democrazia Cristiana (DC), decenijama nezaobilazna na vlasti, nestala je početkom devedesetih pod teretom korupcije i veza s mafijom.

Helmut Kohl bio je posljednja velika figura koja je rizikovala zbog posvećenosti evropskim integracijama. Njegova nasljednica, Angela Merkel, uglavnom je održavala status quo, deeskalirajući konflikte kroz medijaciju. Njena vladavina bila je olakšana obiljem novca, jeftinim ruskim gasom i izvozom u Kinu, što se pokazalo neodrživim.

U fragmentiranim i polarizovanim društvima, ovaj model postaje manje izvodljiv. Poljoprivrednici i srednja preduzeća, nekadašnji stubovi stranke, gube na značaju, a pitanja identiteta postaju sve kompleksnija.

Dodatni problem predstavljaju figure koje se predstavljaju kao nasljednici ove tradicije, a koje se mogu nazvati samo varalicama. Mađarski premijer Viktor Orbán promovirao se kao „posljednji autentični kršćanski demokrat”, tvrdeći da su lideri poput Merkelove izdali principe čineći ustupke liberalizmu. Orbán slavi kršćansku demokratiju kao inherentno „iliberalnu” i nacionalističku, što je u suprotnosti s njenim historijskim korijenima koji su sumnjičavi prema nacionalizmu i kulturnim ratovima.

Ono što se danas prodaje pod krštenim imenom zapravo je populizam krajnje desnice sa kršćanskim premazom. Radi se o pripadnosti, a ne o vjerovanju. Giorgia Meloni u autobiografiji otvoreno piše da „kršćanski identitet može biti sekularan, a ne religiozan”.

Autentične kršćansko-demokratske stranke nalaze se pred dilemom: ako počnu kopirati krajnju desnicu, građani će na kraju glasati za original; ako ostanu pri umjerenosti, biće optužene da nisu dovoljno konzervativne.

Manje defanzivan pristup bio bi povratak starom „alatu”: namjernoj deeskalaciji sukoba u vremenu kada su ljudi iscrpljeni kulturnim ratovima. Takođe, njihova ekonomska politika nakon rata bila je daleko od neoliberalizma, što bi im danas omogućilo dodirne tačke sa socijaldemokratijom.

Najveći rizik, ali i potencijalna nagrada, bio bi pokušaj da se kršćanstvo otrgne iz ruku nacionalista i populista. Građani možda žele stroge granice, ali, kako je pokazala prva godina Trumpovog drugog mandata, ne podržavaju razmetljivu okrutnost. Problem je što evropski lideri često govore o EU kao „normativnoj sili”, dok de facto autsorsuju okrutnost Libiji i Tunisu.

Jan Patočka, češki filozof i disident, spekulisao je o „evropskom kršćanstvu nakon kršćanskog svijeta”. Možda ostaci autentične kršćanske demokratije u Evropi još uvijek mogu pokazati moć onih koji se čine nemoćnima pred naletom identitetskih mitova, dok novi, američki papa iz srca Evrope (ironično) direktno oponira „kršćanizmu” koji dolazi iz Washingtona.

Jan-Werner Müller je profesor političkih nauka na Univerzitetu Princeton; ovaj tekst je napisao za Foreign Policy.