Evropska industrija prolazi kroz najdublju krizu u posljednjih trideset godina. Od čelika do automobila, od energije do tehnologije, kontinentalne proizvodne mreže urušavaju se pod pritiskom kineske konkurencije, energetskih šokova i političkih kolebanja unutar same Evropske unije. Ipak, iza prijetnje industrijskog kolapsa krije se i jedinstvena prilika: tranzicija ka ekonomiji nulte emisije mogla bi postati temelj nove evropske industrijske renesanse. No, uspjeh zavisi od hrabrosti evropskih lidera da donesu zajedničke odluke, od zaštite domaće proizvodnje, preko ulaganja u nove lance vrijednosti, do stvaranja tržišta otpornog na geopolitičke ucjene. Nalazi li se Evropa pred industrijskim slomom ili pred historijskom šansom za novi početak? Odgovor će oblikovati budućnost kontinenta

Deklaracija iz Antverpena, koju je u februaru 2024. podržalo 1.316 organizacija, upozorila je na mogućnost potpunog industrijskog kolapsa Evrope ukoliko ne dođe do koordiniranih reformi i investicija na nivou Evropske unije. No, istovremeno, trenutni geopolitički i ekonomski okvir otvara i novu šansu: tranzicija prema ekonomiji nulte emisije mogla bi postati osnova za sveobuhvatan evropski plan reindustrijalizacije. Da bi se to dogodilo, Evropska unija mora napraviti ozbiljan zaokret u paradigmi, vrijeme je za hrabru, evropsku industrijsku strategiju.

Pad evropske industrije nije pojava novijeg datuma. Desindustrijalizacija se odvija već tri decenije. U 1990. godini prerađivačka industrija činila je 20% BDP-a EU. Tokom finansijske krize 2009. ta brojka je pala na 14%, a danas se stabilizirala na oko 15%. Taj inicijalni industrijski pad ponajviše je bio potaknut naglim rastom sektora usluga, koji je postao glavni pokretač ekonomskog rasta. Dok je industrija stagnirala, ukupni BDP EU porastao je za 68%.

Oslanjanje na sektor usluga povuklo je Evropu prema eksternalizaciji tehnologije i proizvodnje, prvenstveno u zemlje sa znatno nižim troškovima rada. Međutim, nejednako. Države centralne i istočne Evrope iskoristile su proces evropske konvergencije da zadrže snažnu industrijsku bazu. Slovačka i Češka danas imaju udio industrijske proizvodnje od oko 20% BDP-a, dok je Njemačka zadržala snažnu industriju zasnovanu na izvozu i moćnoj mreži malih i srednjih poduzeća.

S druge strane, Francuska je doživjela najdramatičniji pad, industrija u njenom BDP-u učestvuje sa tek 10–12%, što je slučaj i u Španiji i Portugalu. Od 2008. do 2023. godine u EU je izgubljeno više od 2,3 miliona radnih mjesta u proizvodnom sektoru. Udar je posebno pogodio industrijske regije kao što su Baskija, Ruh, Valonija, Sjeverna Francuska, grčka Makedonija i Šleska.

Tokom 1990-ih, u doba globalnog slobodnog tržišta i političke stabilnosti, zatvaranje industrijskih kapaciteta mnogim je evropskim vladama djelovalo kao racionalan potez. Fokus se prebacio na visokovrijedne usluge i tehnologije, dok se jeftinija roba uvozila iz inostranstva. Ekonomska sigurnost i strateška autonomija gotovo se nisu razmatrale. U postsovjetskom optimizmu, Evropa je outsourcingom energetske sigurnosti Rusiji, industrijske proizvodnje Kini i jugoistočnoj Aziji, te odbrane Sjedinjenim Državama, faktički prepustila vlastitu sudbinu geopolitičkim rivalima.

Ali u svijetu snažnih geopolitičkih potresa, gdje Kina jača industrijske politike zasnovane na masivnim ulaganjima i dugoročnom planiranju, a SAD ne oklijevaju koristiti trgovinske mjere kad god je to u nacionalnom interesu, Europa plaća visoku cijenu gubitka strateških industrija. Danas ovisi o uvozu čak i za ključne tehnologije i proizvode, uključujući baterije, poluprovodnike i solarne panele, što je čini izrazito ranjivom.

Evropska industrija čelika izgubila je 30% kapaciteta i 100.000 radnih mjesta od 2008. godine, iako bi potražnja mogla rasti zbog potrebe jačanja odbrambenih kapaciteta. Automobilska industrija također je doživjela dramatičan pad: godišnja proizvodnja u Evropi smanjena je za pet miliona automobila između 2000. i 2020. godine, dok je Kina u istom periodu povećala svoju za čak 25 miliona vozila.

Ruska invazija na Ukrajinu brutalno je podsjetila evropske vlade koliko je opasna ovisnost o jednom izvoru energije. Evropske kompanije i domaćinstva bila su izložena ucjenama Kremlja, dok je energetska kriza pojačala novi val deindustrijalizacije. Cijene energije u Evropi danas su dvostruko ili trostruko veće nego u SAD-u i Kini, stvarajući ogromnu konkurentsku prazninu. Zamjena ruskog plina LNG-om iz SAD-a i Katara bila je sigurnosni imperativ, ali je povećala volatilnost cijena za industriju.

Sličan rizik javlja se zbog evropske ovisnosti o Kini u solarnim panelima, baterijama i magnetima za vjetroturbine, ključnim komponentama za tranziciju ka nultoj emisiji. Kina teži monopoliziranju tržišta tehnologija nulte emisije i razmatra ograničavanje izvoza kritičnih materijala, što predstavlja direktnu prijetnju evropskoj energetskoj tranziciji. Kao odgovor, EU je usvojila Zakon o industriji nulte emisije, prvu ozbiljnu mjeru koja postavlja obavezujuće ciljeve za domaću proizvodnju strateških tehnologija.

No, slabosti evropske industrije dodatno pojačava usporavanje inovacija. Industrija generira polovinu ukupnih ulaganja u istraživanje i razvoj, ali nedostatak pristupa velikom kapitalu koči nastanak modernih industrijskih centara. Dok startupi u SAD-u privlače polovinu globalnog rizičnog kapitala, evropske kompanije dobijaju tek oko 5%. Rezultat je odlazak najinovativnijih kompanija iz Evrope. Takav zaostatak dugoročno sputava evropsku sposobnost da prednjači u tehnologijama koje oblikuju svjetsku ekonomiju.

Evropski industrijski pad ipak nije neizbježan proces. Uprkos sve glasnijim političkim pozivima da se ponište ključne klimatske reforme usvojene posljednjih godina, upravo tranzicija ka ekonomiji nulte emisije predstavlja najbolju šansu za snažnu reindustrijalizaciju. Evropski zeleni plan, najopsežniji paket zakona o dekarbonizaciji u historiji EU, već daje konkretne rezultate. Prema Međunarodnoj agenciji za energiju, trećina ukupnog ekonomskog rasta EU u 2023. godini potekla je upravo iz tranzicije ka nultoj emisiji.

Investicije u tehnologije nulte emisije porasle su sa 353 milijarde eura u 2020. na 498 milijardi u 2023. godini. Taj rast podstaknut je naglom ekspanzijom obnovljivih izvora energije, masovnom ugradnjom toplotnih pumpi kao odgovorom na energetsku krizu izazvanu ratom u Ukrajini, te početkom razvoja evropskog lanca električnih vozila. Propisi iz paketa Zelenog plana stvaraju povoljne uslove za investitore, pa čak i kompanije izvan EU, poput tajvanskog proizvođača baterija Prologium ili kineskog giganta BYD, otvaraju nova postrojenja u Evropi.

Dekarbonizacija je posebno važna za dugoročnu konkurentnost teške industrije. Elektrifikacija industrijskih procesa i korištenje zelenog vodonika otvaraju novu perspektivu za evropske fabrike i mogu ih učiniti otpornijim na buduće energetske krize. Kompanije koje odgađaju tranziciju rizikuju da izgube korak u novoj globalnoj industrijskoj eri nulte emisije.

Najbolji primjer ove transformacije je Španija. Zahvaljujući ubrzanom razvoju solarnih i vjetroelektrana, zemlja se pretvara u energetski raj za industriju. Cijene električne energije u Španiji su oko 45% niže nego u ostatku EU, rezultat kombinacije napredne dekarbonizacije i konkurentnosti obnovljivih izvora.

Cilj za 2030. godinu je da 80% električne energije dolazi iz obnovljivih izvora, što će Španiji osigurati snažnu industrijsku prednost. Takvo okruženje već privlači globalne investitore: kineski CATL, najveći proizvođač baterija na svijetu, i Stellantis ulažu 4,1 milijardu eura u gigafabriku baterija u Zaragozi. Španija je takođe jedan od najpoželjnijih evropskih prostora za projekte zelenog vodonika, sa oko 20% svih najavljenih evropskih investicija.

Ukratko, španska dekarbonizacija generira stotine industrijskih projekata koji stvaraju radna mjesta i ubrzavaju ekonomski rast. Prema istraživanju McKinseyja, Španija i Portugal mogli bi do 2030. povećati svoj BDP za 10–20% i otvoriti 1,5 miliona novih radnih mjesta zahvaljujući tranziciji ka nultoj emisiji.

Iberijski poluotok nije izuzetak. U sjevernoj Francuskoj, u regiji Hauts-de-France, nova “Dolina baterija” postala je centar industrijske renesanse, stvarajući 20.000 radnih mjesta u sektoru električnih vozila. Fabrike poput Stellantisa u Sochauxu i Renaulta u Cléonu i Douaiju doživjele su preporod zahvaljujući prekvalifikaciji radnika i prelasku na zelene tehnologije. Već 2024. godine, zeleni industrijski sektor postao je najvažniji pokretač francuske reindustrijalizacije.

Ovi primjeri pokazuju da tranzicija ka nultoj emisiji nije teret nego prilika: dekarbonizacija može preokrenuti višedecenijski trend deindustrijalizacije.

Ali rizici su i dalje ogromni

Ipak, treba biti realan: evropska zelena reindustrijalizacija nigdje nije zagarantovana. Već 2024. postali su vidljivi ozbiljni problemi. Usporavanje ugradnje solarnih panela i toplotnih pumpi, kao i pad prodaje električnih automobila, značajno su pogodili mlade industrijske sektore.

Mnoge evropske vlade uvele su kontradiktorne mjere, smanjenje subvencija za električna vozila ili energetsku obnovu domaćinstava, što je poljuljalo povjerenje investitora. Nepredvidivost i politička nestabilnost možda su i doprinijele bankrotu Northvolta, najvažnijeg evropskog proizvođača baterija. Pritisci da se unazadi Zeleni plan stvaraju još veću neizvjesnost i predstavljaju rizik za buduće investicije.

Posljedice su već vidljive: evropski giganti čelika poput ThyssenKruppa i ArcelorMittala revidiraju ili odgađaju proizvodnju zelenog čelika, dok proizvođači čiste tehnologije teško prate globalnu konkurenciju.

Ove teškoće dodatno pojačava sve agresivniji prodor kineskih kompanija na evropsko tržište. Podržane državnim subvencijama i ogromnim viškovima kapaciteta, kineske firme preplavljuju EU jeftinijom robom, električnim automobilima, solarnim panelima, baterijama. To stvara snažan pritisak na evropske proizvođače koji još nisu uspjeli postići dovoljno veliku skalu proizvodnje.

Evropa, ukoliko ne djeluje odlučno, rizikuje da izgubi tek rođenu industrijsku bazu koja joj je potrebna da obezbijedi strateške materijale i tehnologije.

Suočena s ovim izazovima, Evropska unija pokušava oblikovati odgovor kroz Pakt za čistu industriju, inicijativu koju je pokrenula predsjednica Evropske komisije Ursula von der Leyen. Ovaj plan trebao bi osigurati da EU ostane konkurentna u globalnoj industrijskoj utrci prema nultoj emisiji. No, da bi odgovor bio uspješan, potreban je dubok politički zaokret. Tržište EU ne može ostati potpuno otvoreno za talas kineske prekomjerne proizvodnje, pogotovo u sektoru električnih vozila, solarnih panela i čelika – bez ozbiljnog udara na evropsku industriju.

EU, sa svojih 450 miliona potrošača, ima moć da promijeni pravila igre. Uvođenje evropske preferencije u strateškim sektorima, poput proizvodnje vjetroturbina, automobilske industrije i čelika, postaje hitna potreba. Ideja je jednostavna: kada se troši javni novac kroz subvencije, nabavke ili infrastrukturne ugovore, treba preferirati evropske proizvođače umjesto uvoza iz Kine. Ova politika, poznata kao „Zakon o održivoj i javnoj nabavci“, već postoji u mnogim državama, uključujući SAD, Kinu, Indiju, Brazil i Argentinu, koje štite svoje domaće industrije.

Evropa, međutim, i dalje oklijeva. Pojedine članice EU strahuju da bi takav pristup narušio principe slobodnog tržišta, dok druge insistiraju da je bez ovog instrumenta gotovo nemoguće zaštititi evropsku proizvodnju. U pozadini se vodi borba između zemalja koje žele novi zajednički evropski investicijski fond i tzv. „štedljivih“ zemalja koje se protive povećanom finansiranju na nivou EU.

Da bi Evropa razvila integrisane industrijske lance vrijednosti, potrebno je zajedničko ulaganje. Današnji apsurdi dobro ilustriraju problem: litij koji se vadi u Portugalu šalje se u Kinu na preradu, a potom se vraća u Evropu u obliku gotovih baterija. To nije samo ekonomski neefikasno, to je strateški opasno.

Evropske države trebale bi zajednički razvijati postrojenja za preradu litija u Evropi, povezati ih s fabrikama baterija u Francuskoj ili Španiji, i tako stvoriti zatvoren, održiv, evropski lanac vrijednosti. Slični modeli mogli bi se primijeniti i na proizvodnju elektrolizatora, toplotnih pumpi, reciklažu magneta za vjetroturbine ili proizvodnju zelenog čelika.

Procjenjuje se da je za izgradnju snažne industrije nulte emisije potrebno oko 668 milijardi eura dodatnih investicija. No, korist, u vidu sigurnosti, tehnološke stabilnosti i hiljada novih radnih mjesta, daleko premašuje trošak. Uprkos tome, rasprava o evropskim zajedničkim fondovima i dalje je zaglavljena između savezničkih blokova: onih koji žele ambiciozan evropski investicijski plan i onih koji se boje fiskalne integracije.

Ako prevlada nacionalna logika, Evropa riskira da propusti historijsku priliku: procjenjuje se da je u igri dva miliona zelenih industrijskih radnih mjesta koja mogu biti otvorena ili izgubljena, zavisno od politike u narednim godinama.

Ključni faktor za privlačenje industrijskih investicija jeste politička stabilnost i jasna, dugoročna vizija. Upravo zato odluka predsjednice von der Leyen da postavi cilj smanjenja emisija za 90% do 2040. godine ima strateški značaj. Poruka investitorima glasi: Evropa ostaje posvećena tranziciji i industriji nulte emisije, čak i dok SAD po drugi put napuštaju Pariški sporazum.

Historija evropskih integracija pokazuje da EU najčešće napreduje kada je pod pritiskom. Današnja prijetnja industrijskog kolapsa predstavlja upravo takav trenutak. Pitanje je hoće li evropski lideri imati hrabrosti da djeluju zajednički.

Da li će podržati industrije „Made in Europe“, osloboditi ulaganja, izgraditi sigurnije lance vrijednosti i ojačati stratešku autonomiju kontinenta? Ili će, vođeni kratkoročnim nacionalnim interesima, propustiti priliku da preokrenu decenije deindustrijalizacije?

Odgovor će odlučiti budućnost evropske ekonomije.

Neil Makaroff je jedan od istaknutih evropskih aktivista za klimatsku i industrijsku politiku, sa značajnim iskustvom u nevladinom sektoru a danas kroz “Strategic Perspectives” zagovara da zelena tranzicija postane i motor reindustrijalizacije Evrope; ovaj je tekst napisao za špansku La Vanguardiju