Period osmanske uprave u 16. stoljeću predstavlja vrijeme najizraženijeg ekonomskog, administrativnog i kulturnog uspona. To je jedno od najdinamičnijih razdoblja u cjelokupnoj historiji grada, u kojem Foča poprima konture snažnog urbanog centra i izrasta u žarište trgovine, kulture i međukonfesionalne komunikacije.

Foča u kasnom srednjem vijeku nije bila rezidencija, političko sjedište niti vjerski centar. U njoj se niko nije krunisao niti je bila sudsko-administrativno središte regije. Ipak, bila je najprometnije naselje na Dubrovačkom (Drinskom) putu, koji je povezivao Dubrovnik s Bosnom, nalazeći se na liniji između dva najznačajnija privredna pola: Dubrovnika i Srebrenice. Preko Foče se odvijao sav privredni promet istočne Bosne, kao i putnički saobraćaj.

Kulminaciju srednjovjekovnog razvoja Foča dostiže za vrijeme vladavine plemićke porodice Kosača. Bio je to trg s jakom lokalnom zajednicom i dubrovačkom kolonijom. Gradskim središtem upravljao je gradski knez, a u gradu se nalazila i katolička crkva. U naselje su dolazile velmože i izaslanici na putu prema rezidencijama Kosača, Srebrenici, Vrhbosni, Pljevljima, Despotovini ili Porti.

Prvi spomen Foče datira iz 1360. godine. U prvim decenijama 15. stoljeća u gradu je boravilo 120 trgovaca, što je čini mjerljivom s izuzetno razvijenim trgovačkim centrima tog doba. Zanimljivo je da se Foča u latinskim, italijanskim i ćiriličnim izvorima spominje u čak 37 verzija imena.

Intenzivna urbanizacija

Period osmanske uprave u 16. stoljeću predstavlja vrijeme najizraženijeg ekonomskog, administrativnog i kulturnog uspona. To je jedno od najdinamičnijih razdoblja u cjelokupnoj historiji grada, u kojem Foča poprima konture snažnog urbanog centra i izrasta u žarište trgovine, kulture i međukonfesionalne komunikacije.

Nakon uspostave osmanske vlasti 1465. godine (prema nekim izvorima i ranije), Foča postaje administrativno središte prvo vilajeta Hersek (kao dijela Bosanskog sandžaka), a potom i novouspostavljenog Hercegovačkog sandžaka 1470. godine. Ovaj status učvrstio je njen politički značaj i potaknuo proces intenzivne urbanizacije. Već krajem 15. stoljeća evidentirane su četiri gradske mahale. Uprava i javne institucije bile su locirane u prostoru Ortakola, koji postaje jezgro budućeg grada. Tu su se nalazili najraniji upravni objekti (dvor gradskog vojvode) i najstarija Hamza-begova džamija (mesdžid) iz 1470. godine. Urbanizacija je dodatno podstaknuta izgradnjom vodovoda i Hamza-begovog hamama. Ovi objekti nisu imali samo praktičnu funkciju, već su bili simboli kulturne transformacije i uvođenja osmanskog tipa gradskog života.

U sumarnom defteru iz 1499. godine, umjesto starog srednjovjekovnog toponima Hoča, zvanično se počinje koristiti naziv Foča.

U pogledu urbane transformacije i arhitekture Foče značajne promjene nastupaju početkom 16. stoljeća izgradnjom Careve džamije (džamija sultana Bajazita II) 1500/1501. godine, kada naselje dobiva rang kasabe. Džamija je zauzela dominantnu lokaciju iznad srednjovjekovnog pazarišta. Arhivski izvori iz 16. stoljeća potvrđuju da je u blizini dugo postojala Crkva Svete Gospoje, što demantira ranije tvrdnje da je džamija izgrađena na mjestu crkve.

Grad se u tom periodu širio u tri pravca: južno prema Gornjem polju; duž desne obale Ćehotine i Drine (Donje polje); te uz strme padine Crnog vrha.

Broj mahala porastao je sa sedam, s početka 16. stoljeća, na 18 mahala do 1585. godine. Foča je bila izrazito multikonfesionalna sredina u kojoj su potvrđene četiri religijske zajednice: pripadnici Crkve bosanske, pravoslavci, katolici i muslimani. Iako proces širenja islama uzima maha tokom 16. stoljeća, tragovi pripadnika Crkve bosanske ostali su vidljivi kroz brojne nekropole stećaka u široj regiji.

Posebno mjesto u pejzažu Foče zauzima Aladža džamija, podignuta sredinom 16. stoljeća (1549). Kao remek-djelo klasične osmanske arhitekture, ubraja se u najreprezentativnija sakralna ostvarenja u BiH. Putopisac Evlija Čelebi zapisao je 1664. godine na zidu džamije: “Putovao sam i u mnoge gradove dohodio, ali ovakvo mjesto nisam vidio.”

Zanatski centar

Razvoj grada počivao je na instituciji vakufa. Naročito se izdvaja vakuf Muteferike Mehmed-bega, koji je obuhvatao džamiju, medresu, biblioteku i hamam. Foča je posjedovala razvijenu infrastrukturu: karavansaraje, hanove, mostove preko Drine i Ćehotine, te obrazovne ustanove poput skriptorija i biblioteka, što svjedoči o institucionaliziranom obrazovanju, visokom stepenu pismenosti i intelektualne aktivnosti.

Kao sjedište Hercegovačkog sandžaka, Foča je privlačila diplomate iz Venecije, Dubrovnika, Francuske, Beča i Madrida. Čaršija je bila zanatski centar s preko 40 različitih djelatnosti. Prema novijim istraživanjima, pouzdano se zna da je u Foči postojala i tvrđava logističke namjene, koja je služila kao skladište baruta i žita, naročito za opskrbu utvrde Novi (Herceg Novi) na jadranskoj obali.

Sandžakbegovi koji su rezidirali u Foči često su bili iz uglednih porodica (Nihalbegovići, Isabegovići, Borovinići) ili carski zetovi povezani s najvišim krugovima moći u Istanbulu (zetovi Rustem-paše i Mehmed-paše Sokolovića). Rezidirati u Foči kao snadžakbeg predtavljalo je veliku odgovornost, ali i prilku za dokazivanje zbog čestih borbi na granici što je bila najbolja preporuka za napredovanje u izazovnoj, ali veličanstvenoj strukturi vlasti u vrijeme sultana Sulejmana Kanunija. Sve je to osiguravalo Foči političku vidljivost i povezanost sa utjecajnim krugovima u osmanskom carstvu.

Foča u 16. stoljeću je primjer politički važnog, ekonomski aktivnog i kulturno raznolikog grada u okviru osmanskog carstva čiji je razvoj u tom periodu oblikovao mentatilitet ovadašnjih ljudi i kasniju urbanu fizionomiju ovoga prostora.

(Izlaganja prof. dr. Esada Kurtovića i dr. Muamera Hodžića na Međunarodniom naučnom skupu “Foča – Identitet u historijskoj perspektivi”)