Razumijevanje uloge Pasdarana i Basija ključno je za svaku ozbiljnu analizu političke dinamike Irana, ne kao moralni sud, već kao analitički okvir za razumijevanje jedne od najsloženijih državnih struktura savremenog svijeta

Oštrina represije u Iranu smanjila je intenzitet protesta, a vlasti su danas nastojale okrenuti novu stranicu. Nakon četiri dana prekida komunikacija, praćenih izvještajima o stotinama poginulih, čelnici Islamske Republike ustvrdili su da su ponovo uspostavili „kontrolu“ nad situacijom.

Tokom sastanka sa stranim diplomatama, ministar vanjskih poslova Abbas Araghchi izjavio je danas da su vlasti spremne obnoviti pristup internetu u zemlji i pregovarati sa Sjedinjenim Američkim Državama, prenosi katarska televizija Al Jazeera, jedina velika međunarodna mreža koja je tokom komunikacijske blokade uspjela emitirati program iz Teherana.

Predsjednik SAD-a Donald Trump ponovio je u nedjelju mogućnost napada na Teheran kao navodne kazne za krvoproliće tokom demonstracija, ali pojedini analitičari razmatraju i mogućnost da bi destabilizacija Irana mogla dovesti do pregovora o novom nuklearnom sporazumu koji bi nametnuo uvjete, poput odustajanja od obogaćivanja uranija, koje je iransko rukovodstvo do sada smatralo neprihvatljivim.

Araghchijeve izjave, u kojima tvrdi da su neredi imali za cilj da posluže kao „izgovor“ za američku intervenciju i da je situacija sada „potpuno pod kontrolom“, izgledaju kao dio pokušaja da se iza sebe ostavi jedno od najtežih poglavlja u zemlji posljednjih godina. U međuvremenu, vlasti su u nedjelju navečer proglasile tri dana nacionalne žalosti u znak sjećanja na poginule tokom protesta, za koje režim odgovornost pripisuje „izgrednicima“ ili „teroristima“ potaknutim od strane Sjedinjenih Američkih Država i Izraela.

Istovremeno, u više gradova širom zemlje, uključujući Teheran, danas su održani masovni skupovi pristalica režima, koji su branili legitimitet vlasti, za koji mnogi Iranci smatraju da slabi, i protestirali protiv navodnog stranog miješanja u nemire.

Promjena u stavu vlasti poklapa se sa slabljenjem protesta. Novinar Tohid Asadi, koji za Al Jazeeru izvještava iz iranske prijestolnice, izjavio je jutros da je na ulicama prisutno mnogo policije i da su se tenzije na terenu smanjile u odnosu na četvrtak. Tog dana, prema navodima više izvora, situacija je izmakla kontroli, uključujući i naizgled neselektivnu upotrebu vatrenog oružja od strane vlasti.

BBC, pozivajući se na kontakte unutar zemlje, ukazuje na isti trend i navodi više izvora prema kojima su se protesti nastavili i u nedjelju navečer, „ali u smanjenom obimu“ u odnosu na prethodne dane. Građani, koje BBC ne imenuje iz sigurnosnih razloga, niži odaziv pripisuju strahu demonstranata od represije vlasti.

Islamska Republika Iran oblikovana je iskustvom političkog nasilja. Proizašla iz revolucije, potom je prošla dug i zahtjevan put obilježen stalnim krizama. Uslijedilo je sistematsko uklanjanje onih koji se nakon protjerivanja šaha nisu uklapali u poredak uspostavljen pod vodstvom mula. Zatim su došle otmice talaca, unutrašnji obračuni praćeni nestankom istaknutih ličnosti, te terorizam, i onaj koji je režim poticao i onaj kojem je bio izložen.

Na to se nadovezala iračka agresija 1980. godine, separatističke težnje Kurda, Baluča i Arapa, prvi direktni sukobi sa Sjedinjenim Američkim Državama, ubistva političkih izbjeglica u inostranstvu, te kontinuirana podrška saveznim milicijama širom Bliskog istoka. Sankcije i embargo dodatno su stezali prostor za djelovanje, dok se rat s Izraelom razvijao od prikrivenog nadmetanja do otvorene konfrontacije. I, iznad svega, ciklusi pobuna koji su se iznova vraćali.

Kao odgovor na takvo okruženje, tokom decenija je izgrađen složen sigurnosni aparat čija je osnovna karakteristika institucionalna redundancija: više struktura sličnih nadležnosti, djelimično preklopljenih ovlasti i paralelnih lanaca komandovanja. Taj model, umjesto efikasnosti u klasičnom administrativnom smislu, ima za cilj otpornost sistema u kriznim trenucima.

U središtu tog aparata nalaze se Pasdarani i Basiji, dvije strukture koje zajedno čine okosnicu unutrašnje kontrole i režimskog opstanka. Iako su formalno dio državnog sistema, njihova moć, autonomija i društvena ukorijenjenost čine ih političkim akterima u širem smislu, s utjecajem koji se proteže daleko izvan sigurnosnog sektora.

Iranska država nije nastala kao rezultat postepenih institucionalnih reformi, već iz revolucionarnog lomljenja starog poretka. To porijeklo ostavilo je dubok trag u načinu na koji se razumije vlast, lojalnost i prijetnja. Revolucija je proizvela uvjerenje da opasnost ne dolazi samo izvana, nego i iznutra, te da klasične institucije, policija, sudovi, regularna vojska, same po sebi nisu dovoljne za očuvanje sistema.

Upravo iz tog razloga Pasdarani su formirani kao paralelna vojna struktura, s eksplicitnim zadatkom da štite revolucionarni poredak, a ne samo teritorijalni integritet države. Tokom vremena, ta izvorna funkcija proširila se na gotovo sve sfere javnog života. Pasdarani su danas vojna sila, obavještajna služba, ekonomski akter i politički faktor, što ih čini jedinstvenim fenomenom u savremenim državnim sistemima.

Organizaciono, Pasdarani posjeduju vlastite kopnene, pomorske i zračne snage, kao i raketne i specijalne jedinice. Njihove obavještajne strukture djeluju paralelno s civilnim sigurnosnim službama, što često dovodi do preklapanja, ali i do međusobnog nadzora unutar samog sistema. Takva arhitektura nije slučajna: ona onemogućava koncentraciju moći u jednoj instituciji i smanjuje rizik od unutrašnjih raskola koji bi mogli ugroziti vrh vlasti.

Jedan od ključnih elemenata moći Pasdarana jeste njihova duboka uključenost u ekonomiju. Kroz kompanije, fondacije i infrastrukturne projekte, Pasdarani kontrolišu značajan dio strateških sektora, uključujući energetiku, građevinarstvo, logistiku i telekomunikacije. Time su osigurali finansijsku autonomiju koja ih čini manje zavisnim od državnog budžeta i formalnih političkih odluka.

Ta ekonomska dimenzija ima i sigurnosne posljedice. U uvjetima međunarodnih sankcija, Pasdarani često preuzimaju ulogu posrednika, operatera i upravljača tokovima robe i kapitala koji su zatvoreni za regularne institucije. Time se dodatno učvršćuje njihova pozicija kao nezamjenjivog aktera unutar sistema.

Kada je riječ o unutrašnjoj stabilnosti, Pasdarani imaju ključnu ulogu u kriznim situacijama. Njihovo prisustvo na ulicama, naročito tokom masovnih protesta, signalizira prelazak s policijskog na sigurnosno-vojni režim upravljanja krizom. Međutim, Pasdarani rijetko djeluju sami. Njihova snaga leži upravo u sposobnosti da aktiviraju i koordiniraju druge strukture, prije svega Basije.

Basiji predstavljaju masovnu komponentu sistema. Za razliku od Pasdarana, koji su profesionalna i hijerarhijski uređena sila, Basiji funkcionišu kao široka mreža lokalnih jedinica raspoređenih po cijeloj zemlji. Njihova organizacija omogućava brzo okupljanje velikog broja ljudi, poznavanje lokalnog terena i neposredan kontakt s civilnim stanovništvom.

Basiji su strukturirani po kvartovima, školama, univerzitetima, fabrikama i državnim institucijama. Takva raspodjela čini ih stalno prisutnim u društvenom tkivu, čak i u periodima bez otvorenih kriza. Njihova uloga nije isključivo represivna: oni učestvuju u društvenim kampanjama, humanitarnim akcijama i administrativnim zadacima, čime se predstavljaju kao „narodna“ snaga.

U trenucima protesta, međutim, ta društvena dimenzija ustupa mjesto sigurnosnoj funkciji. Basiji su često prva linija djelovanja, zadužena za kontrolu mase, identifikaciju učesnika i brzo razbijanje okupljanja. Njihova mobilnost, naročito u urbanim sredinama, omogućava im da djeluju brzo i fleksibilno, bez potrebe za složenom logistikom.

Za državni sistem, Basiji imaju jednu ključnu prednost: njihova masovnost. Dok Pasdarani predstavljaju elitni sloj sile, Basiji omogućavaju širenje kontrole na lokalni nivo, čime se smanjuje potreba za stalnim angažmanom profesionalnih vojnih snaga.

Jedna od najupečatljivijih karakteristika iranskog sigurnosnog aparata jeste stalno preklapanje nadležnosti. Pasdarani, Basiji, policija, regularna vojska i obavještajne službe djeluju u istom prostoru, često sličnim zadacima, ali različitim lancima odgovornosti. Iako takav sistem može izgledati neefikasan, njegova logika leži u kontroli kontrole: nijedna institucija nema monopol nad silom.

Ovakav model proizvodi i unutrašnje napetosti. Rivalstva, institucionalne trzavice i povremeni sukobi interesa nisu rijetkost. Ipak, u trenucima ozbiljne prijetnje, sistem se pokazao sposobnim da djeluje koordinirano, barem u kratkom roku.

Posljednji talasi protesta pokazali su i slabosti ovakvog poretka. Uprkos masivnom aparatu, država se suočava s izazovima koje ne može riješiti isključivo silom. Ekonomski pritisci, demografske promjene i dugotrajna društvena frustracija stvaraju situaciju u kojoj represivni odgovor postaje sve skuplji, politički, ekonomski i društveno.

Ipak, važno je naglasiti da Pasdarani i Basiji nisu izolovane strukture koje djeluju izvan sistema. Oni su njegov sastavni dio, proizvod historijskog iskustva i institucionalnih izbora koji su oblikovali Islamsku Republiku. Njihova snaga leži u integraciji: u sposobnosti da povežu sigurnost, ekonomiju i društvenu kontrolu u jedinstven mehanizam.

Koliko je taj model održiv u dugom roku, ostaje otvoreno pitanje. No, u ovom trenutku, razumijevanje uloge Pasdarana i Basija ključno je za svaku ozbiljnu analizu političke dinamike Irana, ne kao moralni sud, već kao analitički okvir za razumijevanje jedne od najsloženijih državnih struktura savremenog svijeta.