U osvit Oktobarske revolucije 1917. godine, na prostranim muslimanskim teritorijama pod vlašću i zaštitom Ruske Imperije djelovali su brojni sufijski redovi. Među njima su najuticajniji bili nakšibendije, kaderije, jesevije i kubravije, ali su u regionalnim mikrosredinama nastajala i manja bratstva, proistekla iz prostranih prepleta lokalnih tradicija

Nakon sloma carskog režima i izbijanja građanskog rata, islamske zajednice na Sjevernom Kavkazu, u regiji Volških Tatara i širom Srednje Azije zauzele su tri različite pozicije prema novoj komunističkoj vlasti. Znatna većina izabrala je neutralnost i čekanje ishoda borbe, dok se značajan dio otvorenije suprotstavio bezbožničkoj ideologiji. Međutim, postojala je i treća skupina, redovi koji su stali rame uz rame sa boljševicima.

Priča o dva takva reda, vejsijevcima i lačijama, koji u ortodoksnim islamskim krugovima važe za heretičke sekte, pruža uvid u neobične transformacije i ideološka prožimanja sufizma u Rusiji i Srednjoj Aziji tokom burnog 20. stoljeća.

Red vejsijevaca ponikao je u Kazanju, u Tatarstanu, a njegov osnivač Bahaudin Hamzin Vajsov (Vejsov), rođen 1804. godine, stvorio je pokret usred neobične mješavine nakšibendijskog sufizma, vahabizma, socijalizma i lokalnog nacionalizma. Nakon početnog obrazovanja u rodnom mjestu i vjerskim školama u Kazanju, Vajsov se posvetio trgovini i otputovao u Buharu, tadašnje vodeće središte islamske učenosti. Novac zarađen trgovačkim poslovima ulagao je u kupovinu rijetkih arapskih rukopisa i knjiga, stvorivši po povratku u Kazanj jednu od najbogatijih privatnih biblioteka tog doba.

Tokom svojih putovanja upoznao je nakšibendijskog šejha Muhameda Sejida Džafera u saratovskoj regiji, s kojim je proveo duže vrijeme. Između 1841. i 1861. godine Vajsov je obilazio različite sufijske tekije, da bi 1862. godine u Kazanju udario temelje novom pokretu osnivanjem vjerskog centra pod nazivom “Bugarska teološka akademija”.

Vajsov je zastupao ideju obnove idealne islamske države, pozivajući se na tradiciju Volške Bugarske, prve države na tim prostorima čiji su vladari prihvatili islam. Oštro se protivio savremenom tatarskom nacionalizmu, tvrdeći da posjeduje dokumente koji dokazuju njegovo direktno porijeklo od Poslanika Muhameda. Prema učenju vejsijevaca, izvorni i čisti islam sačuvali su jedino volško-bugarski vladari i njihovi potomci, pa su samo oni imali pravo i dužnost da sprovedu vjersku reformu. U svrhu oslobađanja drevnih bugarskih zemalja od “nevjernika” i uspostavljanja božanskog poretka, osnovali su i vlastitu oružanu formaciju nazvanu “Božiji vajsovski puk”.

Sljedbenici ovog reda odbijali su bilo kakvo priznanje institucija Ruske Imperije, a plaćanje poreza i služenje u carskoj vojsci smatrali su teškim grijehom. Iako je Bahaudin Vajsov preminuo 1893. godine u psihijatrijskoj bolnici u Kazanju, vođstvo je preuzeo njegov sin Serdar Vajsov.

Serdar je nastavio očevim stopama, uspostavivši bliske veze s ruskim marksistima. Zbog revolucionarog djelovanja protiv carizma 1905. godine prognan je u Sibir. Oslobođen je tek nakon Februarske revolucije 1917. godine, kada se vraća u Kazanj i brzo organizuje Prvi kongres Volških Bugara pod imenom “Firka-i Nadžija”, otvoreno pozivajući članstvo na saradnju s boljševicima.

Tokom Oktobarske revolucije, Serdar Vajsov i njegovi sljedbenici borili su se na strani Crvene armije. Sam Serdar poginuo je u februaru 1918. godine u sukobu sa bivšim istomišljenicima i političkim protivnicima. Iako su u početku uživali određenu naklonost novih vlasti, sovjetski režim je već 1923. godine potpuno zabranio rad ovog reda. Nakon nekoliko godina tajnog djelovanja, vejsijevci su u potpunosti nestali sa historijske scene.

Drugi neobičan savez sklopljen je daleko na jugu, u današnjem Kirgistanu. Red lačija nastao je oko 1870. godine kao izdvojeni ogranak jesevijskog sufijskog reda. Osnivača reda, šejha Sanivara, pogubio je kokandski kan pod optužbom za herezu. Njihovi specifični obredi i odstupanja od klasičnih formi zikra doveli su do toga da ih lokalne vjerske starješine proglase nemoralnom skupinom.

Nakon Sanivarove smrti, red je doživio obnovu zahvaljujući jesevijskom šejhu Babadžanu Kalfi Rahmankulovu. Međutim, sporni rituali su nastavljeni: lačije su prakticirale glasni (džehri) zikr noću, uz učešće žena, praćen ekstatičnim plesom i pjevanjem stihova iz “Mudrosti” Ahmeda Jesevija. Zbog toga su ih vjerske vlasti Ferganske doline iznova optuživale za otpadništvo od vjere.

U vrijeme izbijanja revolucije 1917. godine, lačije su djelovale kao dobro organizirana, zatvorena zajednica. Izbjegavali su brakove sa osobama izvan reda, održavali tajnost u radu i minimalne kontakte s drugim društvenim grupama. Izbijanje revolucije vidjeli su kao priliku da izađu iz ilegalnosti i podrže novi poredak.

Kada je u regiji izbio Basmačijski ustanak, oružani pokret protiv sovjetske vlasti koji je trajao od 1917. do 1931. godine, lačije su odbile pružiti podršku ustanicima i otvoreno su stale na stranu Sovjeta. Pripadnici ovog strogo izoliranog reda godinama su sarađivali sa sovjetskim organima, uprkos tome što je režim promovisao borbu protiv svih oblika religije.

Ova neprirodna koalicija nije mogla dugo opstati. Već početkom 1930-ih godina saradnja je doživjela slom. Kirgiski sovjetski historičar Sulejman Mambatalijev kasnije je primijetio da je bilo nemoguće trajno pomiriti ideološke principe Karla Marksa i Ahmeda Jesevija.

Obredi lačija uključivali su i sviranje dutara, žičanog instrumenta, uz specifične oblike obožavanja i recitiranja jesevijske poezije. Zbog takvih praksi, pojedini turski izvori nazivaju ih “srednjeazijskim alevijama” ili “srednjeazijskim kizilbašama”.

Iako su prošli kroz decenije sovjetskih progona, potisnuti u najpristupačnije planinske predjele Kirgistana, pojedini sljedbenici reda lačija i danas tajno održavaju svoje tradicije.

IZVOR: GZT