Radikalna desnica trenutno upravlja u četiri zemlje Evropske unije i predstavlja drugu po snazi političku silu u još osam država. Stručnjaci upozoravaju na “istrošenost predstavničke demokratije” i krizu partija koje su decenijama bile stub evropskog poretka
Sjedinjene Američke Države, Mađarska, Slovačka, Francuska, Njemačka, Nizozemska, Portugal… Liberalna demokratija nalazi se u ozbiljnoj krizi. Ekstremna desnica ili populistička desnica postižu spektakularne izborne rezultate, osvajaju vlast u brojnim državama ili potiskuju tradicionalne stranke centra, kako desnog tako i lijevog, na treće mjesto ili čak dalje.
Njemački sociolog, politolog i ekonomista Ralf Dahrendorf, dobitnik nagrade Príncipe de Asturias 2007. godine, već je 1998. predvidio da bi 21. stoljeće moglo biti “stoljeće autoritarizma”. S obzirom na današnja globalna kretanja, sve više stručnjaka smatra da je njegova prognoza bila tačna.
U junu je ultranacionalista Karol Nawrocki pobijedio na predsjedničkim izborima u Poljskoj s više od 50% glasova. U Rumuniji je proruski ekstremist George Simion izgubio izbore u maju, ali je osvojio 41% glasova. U Portugalu je 18. maja desničarska stranka Chega postala druga najjača politička snaga u zemlji, pretekavši Socijalističku partiju.
To su samo tri primjera iz proteklih 60 dana. No u posljednjih nekoliko godina zabilježene su desetine sličnih slučajeva. Izbori za izborima, ekstremna i radikalna desnica napreduju u različitim nacionalnim kontekstima. Od pobjede Donalda Trumpa s populističkom retorikom do spektakularnog uspona Alternativa za Njemačku (AfD) i Nacionalnog okupljanja u Francuskoj – sve su to stranke koje su danas lideri opozicije.
Prekretnica se, prema mnogim istraživačima ovog fenomena, dogodila 2016. godine, kada su se istovremeno zbile tri krupne promjene: prva Trumpova pobjeda u SAD-u, referendum o Brexitu koji je uzdrmao Evropsku uniju te konsolidacija autoritarnog režima Vladimira Putina u Rusiji.
Četiri članice Evropske unije – Belgija, Slovačka, Mađarska i Italija – trenutno imaju populističku desnicu na vlasti. U osam država – Njemačkoj, Austriji, Češkoj, Sloveniji, Francuskoj, Poljskoj, Portugalu i Rumuniji – ekstremna ili tvrda desnica predstavlja vodeću opozicionu snagu.
U Nizozemskoj je 2023. pobijedio antiislamski ekstremist Geert Wilders. Njegova stranka je 11 mjeseci vodila holandsku vladu, ali je prošlog mjeseca napustila koaliciju jer nije uspjela provesti “najrestriktivniju imigracionu politiku u historiji”. Takvih primjera ima gotovo koliko i država u Evropi.
“Svjedočimo jasnom usponu autoritarnih lidera”, objašnjava za španski list El Mundo historičar Xavier Casals, doktor savremene historije s Univerziteta u Barceloni i stručnjak za ekstremnu desnicu. To sa sobom donosi “istrošenost predstavničke demokratije” i “krizu snaga koje su decenijama održavale sistem: socijaldemokrata i demokršćana”. Toliku krizu da su mnoge od tih stranaka pale na treće, četvrto ili čak marginalne pozicije – kao što je slučaj s tradicionalnom francuskom desnicom, Republikancima.
Casals naglašava važnost odnosa koji zauzimaju stranke centra prema radikalnoj desnici. U nekim slučajevima, poput Njemačke, “povlače jasnu crtu” kroz takozvani cordon sanitaire, dok u drugim preuzimaju dijelove njihove retorike, kao što je to učinila britanska Konzervativna partija. No, kako napominje Casals, ta strategija često ne donosi dobre rezultate jer, kako je govorio Jean-Marie Le Pen: “Birači uvijek više vole original od kopije”.
Antropolog Arjum Appadurai, profesor na Univerzitetu New York, još je prije sedam godina u knjizi „Veliki nazadak“ upozorio na snažne indikatore “globalnog odbacivanja liberalne demokratije” i njene moguće zamjene nekom vrstom populističkog autoritarizma. Smatra da je “demokratski umor” doveo evropsku liberalnu demokratiju na ivicu ozbiljne krize.
Stručnjaci upozoravaju da taj umor birača vodi ka vlasti partije koje se otvoreno ili prikriveno protive liberalnoj demokratiji. Najupadljiviji primjer u EU je Viktor Orban u Mađarskoj.
Raquel García, istraživačica sa Kraljevskog instituta Elcano i ekspert za EU, ističe dva ključna razloga uspjeha ekstremne desnice: “istrošenost tradicionalnih stranaka koje godinama nisu nudile odgovore na probleme građana” i “vještinu krajnje desnice u upravljanju dnevnim redom, uvijek pronalazeći krivce za sve nedaće”. Obično su ti krivci – imigranti, nacionalne manjine ili sama Evropska unija.
García dodaje da su populističke stranke “rođene iz nezadovoljstva”, ali da se “brže troše kada dođu na vlast jer ne uspijevaju riješiti probleme na kojima su izgradile popularnost”. To se desilo u Nizozemskoj s Wildersovom strankom PVV, koja je, suočena s padom rejtinga, odlučila srušiti koalicionu vladu i izazvati nove izbore.
Politolog Cas Mudde sa Univerziteta u Georgiji i Centra za istraživanje ekstremizma u Oslu, tvrdi da se trenutno nalazimo u “četvrtom talasu ekstremne desnice”, koji je počeo 2000. godine, a posebno dobio zamah nakon napada 11. septembra 2001. godine.
Ovaj talas je najuspješniji do sada i karakteriše ga “normalizacija i uklanjanje margina” ovih pokreta. Mudde ističe da ideje ekstremne desnice ne dolaze uvijek kroz nove partije – često ih preuzimaju i tradicionalne stranke desnog centra, kao što se dogodilo s Republikanskom strankom SAD-a, koju je preuzeo Trumpov MAGA pokret.
Uspon populističkih stranaka dolazi ruku pod ruku s desnim zaokretom u mnogim zemljama. Na parlamentarnim izborima u Portugalu 18. maja, desnica je osvojila 70% poslaničkih mjesta, dok je podijeljena ljevica pala na 30%.
Casals zaključuje da se u posljednjim godinama dešava “jasan globalni zaokret udesno”, s lokalnim nijansama. U mnogim evropskim zemljama glavni izborni sukob više nije između ljevice i desnice, već između desnice i ekstremne desnice. Tako je trenutno u Francuskoj, Njemačkoj, Rumuniji i Poljskoj.
Odakle dolaze svi ti novi glasovi? Mnogo ih dolazi iz redova apstinenata – glasača razočaranih politikom koji se ponovo aktiviraju zahvaljujući antipolitičkim i antisistemskim kandidatima. Drugi glasovi dolaze iz desnice – kao odbrana nacionalnog identiteta za koji se smatra da je ugrožen imigracijom ili islamom. No radikalna desnica ima i snažnu bazu bivših glasača ljevice.
Novinar i pisac Manuel Florentín smatra da pitanje ne bi trebalo biti zašto raste ekstremna desnica, već “šta je ljevica uradila pogrešno da bi izgubila radničku klasu”. Podsjeća da je osnivač Nacionalnog fronta Jean-Marie Le Pen u ‘70-im i ‘80-im godinama pridobio glasove radnika, bivših glasača komunista i socijalista u tradicionalnim uporištima ljevice.
Isti fenomen se ponovio u Portugalu, gdje je stranka Chega u 2024. i 2025. pobijedila u regijama koje su decenijama bile bastioni Komunističke partije i Socijalista, poput Algarvea ili Alenteja.
Nijedan stručnjak se ne usuđuje prognozirati budućnost – hoće li talas desnice nastaviti rasti i trajno promijeniti liberalni poredak, ili će splasnuti. Svi se slažu da su ti pokreti “vrlo volatilni” i često zavise od jakih lidera, zbog čega mogu brzo nestati – kao što je to bio slučaj sa Zlatnom zorom u Grčkoj.
Desničarski radikalni blokovi osvojili su 22% mjesta u Evropskom parlamentu na prošlogodišnjim izborima – skoro 160 poslanika okupljenih u tri političke grupe i među neovisnim zastupnicima. Ipak, njihov uticaj unutar EU još je uvijek relativan.
Raquel García iz Elcano instituta ističe da je “manevarski prostor Evropskog parlamenta ograničen” te da i dalje dominiraju narodni, socijaldemokrati i zeleni – često uz podršku Giorgie Meloni, italijanske premijerke. Iako dolazi iz stranke krajnje desnice – Braća Italije – Meloni se pozicionirala kao lojalna saveznica Brisela u vanjskoj politici i odbrani. “Ima ekstremno desni diskurs kada su u pitanju društvena prava, ali u evropskim pitanjima nastupa kao proevropska snaga”, zaključuje García, podsjećajući da je upravo to bila granica koju je Evropska narodna partija postavila kako bi je uključila u komandnu strukturu EU.
IZVOR: El Mundo
