Prije više od dvije hiljade godina, makedonski vojskovođa Aleksandar Veliki krenuo je u pohod protiv persijskog carstva i na tom putu došao do Gaze, grada čije ime i danas odzvanja u svjetskoj javnosti. Opsada Gaze iz 332. godine prije nove ere bila je krvavi događaj u kojem su upotrijebljene artiljerija, podzemni tuneli, masakri i prisilne deportacije stanovništva. Ta epizoda iz antičke historije nosi uznemirujuće paralele sa savremenim stradanjima istog grada

Aleksandar je rođen 356. godine p.n.e. a nakon atentata na svog oca Filipa II preuzeo je vlast u Makedoniji sa samo 20 godina. Obrazovan kod Aristotela, odrastao je s vizijom da njegovo kraljevstvo ne bude omeđeno Balkanskim poluostrvom, nego da se proširi do kraja tada poznatog svijeta.

Njegova vojska od 40.000 ljudi već je odnijela pobjede na Graniku i kod Isa, slomivši moć persijskog kralja Darija III. Nakon sedmomjesečne i brutalne opsade Tira, u kojoj su korištene masivne opsadne mašine i hiljade pomoćnih radnika, put prema Egiptu vodio je kroz Palestinu. Gaza se našla na udaru, kao posljednji grad na ruti od Fenicije prema Sinaju.

Grad Gaza bio je pod upravom eunuka Batisa, koji se zakleo da neće predati grad. Gaza se nalazila na povišenom položaju i imala je čvrste zidine, što je, prema riječima Aleksandrovog generala Parmeniona, činilo grad „gotovo neosvojivim“. Neki su savjetovali da se Gazu zaobiđe, ali Aleksandar nije trpio da mu gradovi ostaju neprijateljski iza leđa.

Odlučio je da Gaza mora pasti. Tako je započela opsada koja je trajala tri mjeseca i koja je ušla u historiju kao primjer brutalne vojne sile i nemilosrdnog postupanja prema civilima.

Aleksandar je dao naredbu da se oko Gaze podignu vještački nasipi, kako bi njegove opsadne sprave mogle djelovati u ravni s gradskim zidinama. Oprema korištena u Tiru dopremljena je morskim putem, a katapulte i baliste bacali su na grad projektile od kamena i zapaljive tvari.

Istovremeno, naređeno je kopanje tunela ispod zidina. Za razliku od današnjih palestinskih tunela, koji služe za skrivanje i logistiku, Aleksandrova svrha bila je da u njih izlije zapaljive tekućine kako bi se temelji zidova urušili. Zidine od ćerpiča i drveta ubrzo su popustile pod vatrom i udarima.

Batis se nije predao. Snabdjeven zalihama žita i uz pomoć unajmljenih arapskih plaćenika, nastojao je odoljeti. No makedonska mašinerija bila je neumoljiva. Nakon tri mjeseca otpora, Gaza je pala. Aleksandar, iako dvaput ranjen, jednom strijelom u rame i vrat, drugi put kamenom iz katapulte u nogu, lično je predvodio juriše. Njegova upornost bila je presudna, a grad je platio strašnu cijenu.

Prema antičkim izvorima, svi muškarci u gradu bili su pogubljeni, dok su žene i djeca prodani u roblje. Tako je Gaza ostala opustošena, a zatim repopulirana novim doseljenicima, praksom koja ima sablasne odjeke u današnjim raspravama o prisilnim preseljenjima Palestinaca.

Najpoznatiji detalj opsade bio je tragičan kraj Batisa. Premda teško ranjen, doveden je pred Aleksandra. Očekivalo se da će zamoliti za milost, ali Batis je ostao prkosan i šutljiv. Aleksandar je, uvrijeđen njegovim držanjem, naredio okrutnu kaznu: probodeni su mu gležnjevi, a tijelo je vezano za kola koja su ga vukla dok nije izdahnuo.

Ova scena podsjeća na Homerov ep o Ahilu koji je za sobom vukao mrtvo tijelo Hektora, s tom razlikom što je Batis bio živ. Plutarh i drugi antički pisci opisali su ovaj čin kao primjer Aleksandrove neobuzdane okrutnosti, ali i fascinacije hrabrošću protivnika.

Zašto je Gaza bila toliko važna? Kao posljednja tvrđava na putu iz Fenicije prema Egiptu, kontrolisala je karavanske rute i izlaz na more. Još od doba Filistejaca i biblijskog Samsona, Gaza je bila strateška tačka u kojoj su se sudarali interesi Egipta, Izraela, Asirije i Persije. Aleksandrova pobjeda omogućila mu je nesmetan marš prema Egiptu, gdje je osnovao grad Aleksandriju i položio temelje helenističke kulture. No Gaza je plaćala cijenu toga da se našla na putu carstva koje nije poznavalo milost.

Autoriteti poput Arijana i Kvinta Kurcija Rufusa opisali su opsadu Gaze kao vrhunac Aleksandrove vojničke vještine, ali i njegove okrutnosti. No savremeni posmatrač teško može izbjeći poređenje sa sadašnjom stvarnošću. Kao što je Aleksandar koristio artiljeriju, rovove i repopulaciju da kazni neposlušan grad, tako i današnje opsade Gaze nose elemente kolektivnog kažnjavanja. Ideja da se stanovništvo izmjesti ili zamijeni nije nova, ona se ponavlja kroz historiju, a Gaza je gotovo simbol tog začaranog kruga.

Današnja izraelska politika, od Netanyahuovih planova do ekstremističkih ideja o „Velikom Izraelu“, evocira istu imperijalnu logiku: teritoriju se ne osvaja samo vojnom silom, nego i promjenom demografije.

Zanimljivo je da se Aleksandar, iako je bio nemilosrdan prema Gazi, ponegdje pokazao obazrivost. U Jerusalemu je, prema predaji, Simonu Pravednom obećao da će poštedjeti grad, a zauzvrat su svi prvorođeni dječaci toga doba nazvani po njemu. Tako je ime Aleksandar postalo uobičajeno među Jevrejima.

Ovaj contrast, milost prema nekima, a surovost prema drugima, pokazuje koliko su politički interesi određivali njegove postupke. Gaza, međutim, nije imala taj luksuz. Bila je strateški ključ, i zato je morala pasti.

Aleksandar Veliki umro je u 33. godini, ali njegovo naslijeđe oblikovalo je tri kontinenta. Gaza je ostala simbol otpora, ali i stradanja. Njena opsada u antičko doba podsjeća nas da imperije uvijek vide grad ne kao dom ljudi, nego kao tačku na karti. Danas, kada gledamo slike iz ruševina Gaze, kada slušamo o tunelima, bombardovanju i egzodusu stanovništva, teško je ne vidjeti sjenku Aleksandrove opsade. Historija nas uči da metode osvajanja mogu preživjeti dvije hiljade godina, a žrtve ostaju iste: civili, žene i djeca.