Knjiga je rezultat desetogodišnjeg empirijskog naučnoistraživačkog projekta Instituta, zasnovanog na obimnoj arhivskoj građi te na više od 200 autentičnih terenskih videointervjua sa žrtvama i svjedocima. Objavljena je u dva toma na ukupno 1.400 stranica, strukturirana u 15 poglavlja, s više od 4.500 fusnota i opsežnim prilozima koji obuhvataju sistematizirane popise žrtava, masovnih grobnica ekshumiranih na području Zvornika, kao i drugu relevantnu građu

U sarajevskoj Vijećnici sutra će biti promovirana knjiga “Zvornik 1992–1995: Genocid na kapiji Bosne“, autora dr. sc. Muamera Džananovića i dr. sc. Elvedina Mulagića, nedavno objavljena u izdanju Univerziteta u Sarajevu – Institita za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava.

Na promociji će govoriti akademik Mirko Pejanović, potpredsjednik Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, prof. dr. Edina Bećirević, profesorica na Fakultetu za kriminalistiku, kriminologiju i sigurnosne studije Univerziteta u Sarajevu, dr. sc. Amir Kliko, viši naučni saradnik Instituta, te prof. dr. Hariz Halilovich, profesor na RMIT Univerzitetu u Melburnu.

Knjiga je rezultat desetogodišnjeg empirijskog naučnoistraživačkog projekta Instituta, zasnovanog na obimnoj arhivskoj građi te na više od 200 autentičnih terenskih videointervjua sa žrtvama i svjedocima. Objavljena je u dva toma na ukupno 1.400 stranica, strukturirana u 15 poglavlja, s više od 4.500 fusnota i opsežnim prilozima koji obuhvataju sistematizirane popise žrtava, masovnih grobnica ekshumiranih na području Zvornika, kao i drugu relevantnu građu.

U njoj su detaljno analizirane političke, vojne i policijske strukture uključene u planiranje, rukovođenje i izvršenje zločina, uključujući institucije Srbije i Crne Gore, Državnu bezbjednost Srbije, Jugoslavensku narodnu armiju, “paravojne“ formacije, birokratski aparat “Srpske opštine Zvornik“ te druge aktere zločina. Istraživanje je bilo usmjereno na dokumentovanje svih ratnih zločina i utvrđivanje identiteta žrtava, a u prilozima su predstavljeni osnovni biografski podaci i okolnosti ubistva ili nestanka ukupno 2.472 žrtve na području općine Zvornik u periodu 1992–1995, uključujući 392 Zvorničana ubijena u genocidu u Srebrenici i njenoj okolini.

Pred sarajevsku promociju knjige za Bosnu govori jedan od autora, Muamer Džananović, direktor Instituta za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava. Kompletan intervju sa Džananovićem čitajte u novom broju časopisa Bosna.

 “Političko-vojne pripreme za izvršenje okupacije Zvornika treba posmatrati kroz dvije međusobno povezane prizme. Prva je da je postojalo gotovo potpuno jedinstvo i koordinacija u izvršenju vojnih i političkih priprema, bez diskontinuiteta ili spontanosti u odlučivanju. Druga je da su te pripreme vođene paralelno, na dva komplementarna aspekta – vojnom i političkom”, kaže Džananović na početku razgovora.

“Dok su na terenu raspoređivane i angažovane “paravojne” jedinice i jedinice JNA, istovremeno su donošene ključne političke odluke koje su trebale stvoriti privid institucionalne i “legalne“ osnove za nasilno preuzimanje vlasti. Više važnih političkih odluka doneseno je upravo u vrijeme intenziviranja vojnog prisustva i priprema za napad na Zvornik, što jasno pokazuje da se nije radilo o odvojenim ili slučajnim procesima.

Političke pripreme podrazumijevale su provođenje politike separatizma do njenog kraja. U praksi, to je značilo sistematsko razgrađivanje legalnih općinskih institucija, paralelno formiranje tzv. srpskih organa vlasti i stvaranje političkog okvira za nasilno i efektivno uspostavljanje vlasti paradržavne tvorevine “Srpske Republike Bosne i Hercegovine” u Zvorniku. Ove aktivnosti nisu bile reakcija na događaje na terenu, nego unaprijed planiran proces koji je trebao pratiti i legitimirati vojnu okupaciju.

U tom smislu, političko pripremanje okupacije Zvornika nije se svodilo samo na retoriku ili deklaracije, već na konkretne institucionalne poteze koji su, u kombinaciji s vojnim djelovanjem, omogućili brzo preuzimanje vlasti, eliminaciju postojećih struktura i uspostavljanje novog poretka zasnovanog na sili. Zvornik je time postao jedan od ranih primjera kako je model političko-vojne okupacije pripremljen na političkom vrhu velikodržavnog projekta funkcionisao u praksi.”

BOSNA: Kako su tekle posljednje pripreme JNA za napad na Zvornik?

DŽANANOVIĆ: Nakon završetka oružanog sukoba u Sloveniji i početka oružanog sukoba u Hrvatskoj pristupilo se planskom premještanju vojnih efektiva JNA u druge republike bivše SFRJ. Izmještanje jedinica JNA iz Hrvatske tokom ljeta 1991. godine organizovano je tako da su komande i jedinice u velikoj mjeri predislocirane u Bosnu i Hercegovinu. Na taj način BiH je već krajem 1991. i početkom 1992. godine postala centralni prostor koncentracije vojnih snaga JNA.

ICTY navodi da je početkom 1992. godine JNA u BiH raspolagala sa približno 100.000 vojnika, više od 700 tenkova, 1.000 oklopnih transportera, teškim naoružanjem, oko 100 aviona itd. Slične podatke iznosi i Centralna obavještajna agencija, prema kojima je JNA u aprilu 1992. godine u Bosni i Hercegovini imala gotovo 110.000 vojnika, 500 tenkova, 400 artiljerijskih oruđa kalibra preko 100 mm, 48 višecijevnih bacača raketa, 120 borbenih aviona i oko 70 helikoptera.

Proces izmještanja jedinica JNA iz Slovenije i Hrvatske u Bosnu i Hercegovinu pratio je i njen unutrašnji preustroj. Prilikom formalnog povlačenja JNA iz BiH 19. maja 1992. godine definirano je da će sva aktivna vojna lica Vojske “Srpske Republike BiH” ostati na platnom spisku Beograda, te da će Vojska Jugoslavije nastaviti isplaćivati njihove plaće u istom omjeru kao i prije tog datuma. Na primjeru rukovodnih starješina Zvorničke brigade Vojske Republike Srpske, Vinka Pandurevića i Dragana Obrenovića, jasno je vidljivo da su oni tokom cijelog angažmana u toj vojsci de facto bili pripadnici Vojske Jugoslavije.

Postoje i brojni dokazi da su formacije SDS-a u Zvorniku uglavnom naoružavane naoružanjem dopremanim iz skladišta u Srbiji, u organizaciji struktura SDS-a, uz logističku podršku JNA i MUP-a Srbije. Krajem februara 1992. godine Branko Grujić je, zajedno s nekoliko oficira JNA, među kojima je bio i Zoran Jovanović, održao sastanak na kojem je razmatrano razmještanje jedne vojne jedinice u Zvornik. Ubrzo nakon tog sastanka Jovanović je izvršio distribuciju naoružanja JNA u kuće rukovodilaca firmi i općinskih organa.

Nekoliko sedmica ranije pripadnici 17. korpusa JNA iz Tuzle izuzeli su evidencije o vojnim obveznicima iz općinskog Sekretarijata odbrane Zvornik. Iako su se predstavnici lokalnih vlasti u nekim općinama suprotstavili ovom postupku, u Zvorniku je on proveden bez otpora, uz asistenciju SJB Zvornik. Na desnoj obali Drine, nasuprot Bijeljine i Zvornika, tokom marta i aprila 1992. godine razmještene su i koncentrisane velike snage JNA iz Srbije, kao i “paravojne” jedinice. Time su izvršene sve pripreme predviđene razrađenim vojnim planovima za početak napada na Bosnu i Hercegovinu.

U tom kontekstu, Zvornik se u donjem Podrinju posebno isticao svojim geografskim položajem i saobraćajnom mrežom kao „kapija Bosne“. Upravo zbog toga su u ovaj dio Podrinja razmještene ogromne snage JNA. Komandant 336. motorizovane brigade, bivše 4. oklopne brigade iz Jastrebarskog, pukovnik Radovan Tačić je 29. februara 1992. godine, po naređenju 17. korpusa JNA, premjestio dio snaga 1. oklopnog bataljona s Aerodroma Dubrave u područje Zvornika i Malog Zvornika. Taj dio bataljona, kojim je rukovodio Dragan Obrenović, dobio je zadatak “obezbjeđenja“ željezničkog mosta, mosta kod Karakaja, Hidroelektrane Zvornik, fabrike Glinica i drugih ključnih objekata. Razmještanje jedinica JNA na Drini, u Zvorniku i Malom Zvorniku, bilo je dio šire strategije JNA početkom 1992. godine, koja je podrazumijevala preuzimanje kontrole nad glavnim ulaznim punktovima, ključnim logističkim pravcima i komunikacijskim linijama u Bosni i Hercegovini. Time su posljednje pripreme za napad na Zvornik bile praktično završene prije samog početka otvorenih borbenih dejstava.

BOSNA: Ko su bile prve žrtve Arkanovog napada na Zvornik 9. aprila 1992. godine?

DŽANANOVIĆ: Jedinica kojom je rukovodio Željko Ražnatović Arkan nesumnjivo je imala rukovodeću ulogu u vođenju samog napada i koordinaciji izvršenja zločina u Zvorniku tokom prvih dana okupacije. Srpske snage su, prilikom zauzimanja gradskih naselja, vršile sistematske upade u stambene zgrade i porodične kuće, izvodile Bošnjake iz njihovih domova i na licu mjesta vršile egzekucije. Zločini su počinjeni ne samo na ulicama i u dvorištima, već i unutar brojnih kuća i stanova, kao i u samoj bolnici, gdje civili i ranjenici nisu bili pošteđeni nasilja. Već u tim prvim danima ubijen je veliki broj civila. Da se radilo o masovnom i neselektivnom ubijanju potvrđuje i svjedočenje Joséa Maríe Mendilucea, predstavnika međunarodne zajednice, koji je prolazeći kroz Zvornik u aprilu 1992. godine bio neposredni očevidac zločina počinjenih tokom okupacije grada. On je svjedočio da je vidio masovno ubijanje Zvorničana, uključujući djecu, žene i starije osobe, te naveo da je u gradu zatekao četiri kamiona puna leševa.

Među prvim žrtvama Arkanovog napada 9. aprila 1992. bio je i Kjašif Smajlović, novinar sarajevskog Oslobođenja. Istog dana izvršeni su masovni zločini nad civilima u više gradskih i prigradskih naselja, od kojih ističem masovno ubijanje između 10 i 15 civila ispred crvene zagrade na razmeđu Hrida i Zamlaza. Paralelno s tim, u Zvorniku su profunkcionisali logori i mučilišta u kojima su zatočeni Bošnjaci sistematski mučeni, zlostavljani i ubijani. Dana 9. aprila formiran je i zloglasni logor “Alhos” u Karakaju koji je ujedno bio najveće stratiše Bošnjaka Zvornika tog dana.

BOSNA: Kako je lokalna zvornička birokratija skrivala tragove zločina?

DŽANANOVIĆ: Birokratski aparat tzv. Srpske opštine Zvornik funkcionisao je besprijekorno i sistemski na svim poljima. Nije riječ o improvizaciji, već o dobro organizovanom mehanizmu koji je obuhvatao pljačku imovine Bošnjaka, njihovo masovno otpuštanje s posla, administrativno brisanje iz institucija, uništavanje džamija i drugih vjerskih objekata, te uklanjanje svih materijalnih i simboličkih tragova njihovog postojanja.

Jedan od vidova tog procesa bilo je plansko preimenovanje prostora. U sklopu provođenja ove faze velikosrpskog projekta, naselje Divič preimenovano je u Sveti Stefan, Kula-Grad u Đurđev-Grad, Misirbašča u Bagremov Cvet, Meterize u Birač, Zamlaz i Hrid u Stari Grad, Namazđah u Zmajevac, Fetija u Zvonik, Bair u Borik, Grobnice u Novo Naselje, a Beksuja u Naselje Srpskih dobrovoljaca. Trg bratstva i jedinstva preimenovan je u Trg kralja Petra I Karađorđevića, Trg Čauševac u Trg pobjede, kao i brojni drugi toponimi. Time je nasilje nad ljudima praćeno nasiljem nad prostorom, pamćenjem i identitetom.

Složena birokratska struktura uključivala je i sistemsko uklanjanje i prikrivanje posmrtnih ostataka žrtava zločina. Masovna ubijanja počinjena tokom okupacije Zvornika bila su odmah praćena organizovanim prikupljanjem i uklanjanjem tijela ubijenih. Tijela žrtava koja su bacana u Drinu, a koja su se zadržavala na kamenju i rastinju uz obalu, također su organizovano prikupljana i odvožena.

Ovaj proces je institucionalizovan 19. aprila 1992. godine formiranjem općinske Komisije za asanaciju bojišta, u sastavu: Kosta Erić kao predsjednik, Neđo Mlađenović, Boban Đukanović i zastavnik prve klase Slobodan Milosavljević, pripadnik JNA. Već dva dana kasnije donesena je Naredba o organizovanju mjesta za sahranu leševa i načinu sahrane osoba poginulih u ratu u gradu Zvorniku i okolini, kojom je naloženo da se tijela ubijenih Bošnjaka ukopavaju na groblju Kazanbašča.

Dana 28. aprila 1992. godine aktivnosti tzv. asanacije bojišta predate su u nadležnost komandanta TO. Time je proces prikrivanja tragova zločina dodatno militarizovan i stavljen pod direktnu kontrolu vojnih struktura. Sve to ukazuje da se uklanjanjem tijela, njihovim premještanjem i formiranjem sekundarnih masovnih grobnica nije upravljalo stihijski ili lokalno, već planski i hijerarhijski.

BOSNA: Kako je izgledao zvornički sistem konc-logora? Koliko ih je bilo i ko je njima rukovodio?

DŽANANOVIĆ: Sistem koncentracionih logora u Zvorniku predstavljao je jedan od najsurovijih instrumenata zločinačkog plana za potpuno uništenje bošnjačkog stanovništva tokom rata. Nije riječ o izolovanim ili improvizovanim mjestima zatočenja, već o razgranatom, planski uspostavljenom i centralno kontrolisanom sistemu logora koji je počeo funkcionisati odmah nakon okupacije Zvornika u aprilu 1992. godine.

U knjizi je dokumentirano postojanje čitave mreže koncentracionih logora i zatočeničkih objekata. Među njima su logori “Alhos”, TŠC, “Standard” i “Ekonomija” u Karakaju, zatim Dom kulture “Čelopek”, Dom kulture “Drinjača”, “Ciglana”, “Novi izvor”, Sud za prekršaje, kao i brojni drugi objekti koji su služili kao privremena ili stalna mjesta zatočenja. Pored toga, za zatvaranje Bošnjaka korištene su i druge škole, industrijski objekti, sportske dvorane i privatne kuće.

Ovi logori nisu funkcionisali odvojeno, već kao jedinstven sistem u kojem su zatočenici često premještani iz jednog objekta u drugi, zavisno od faze zločina: od masovnih hapšenja, preko ispitivanja i mučenja, do deportacija ili likvidacija. Logori su služili i kao mjesta selekcije stanovništva, pri čemu su muškarci najčešće odvajani radi ubistava, dok su žene, djeca i starije osobe deportovani ili izlagani drugim oblicima zlostavljanja. Zatočenici u zvorničkim logorima bili su izloženi prisilnom radu, ekstremnom fizičkom i psihičkom nasilju, sistematskom premlaćivanju, mučenju, seksualnom nasilju nad ženama, ali i muškarcima, uključujući i najbrutalnije oblike zlostavljanja poput nabijanja na kolac. Svjedočenja preživjelih i dokazi prezentirani u knjizi jasno govore o monstruoznim zločinima počinjenim nad zatočenicima.

Rukovođenje logorima bilo je u nadležnosti političko-vojnih i policijskih struktura tzv. Srpske opštine Zvornik, uz učešće lokalne policije, teritorijalne odbrane, pripadnika “paravojnih” formacija iz Srbije, kao i oficira i struktura JNA, odnosno kasnije Vojske Republike Srpske.

BOSNA: Ko je Branko Grujić?

DŽANANOVIĆ: Branko Grujić je jedna od ključnih političkih figura odgovorna za događaje u Zvorniku tokom 1992.-1995. godine. Osnivanje SDS-a Zvornik ozvaničeno je na osnivačkoj Skupštini 1. septembra 1990. godine, a za predsjednika stranke izabran je upravo Grujić. Od samog početka imao je centralnu ulogu u političkoj organizaciji i mobilizaciji lokalnog srpskog stanovništva, kao i u pripremama za nasilno preuzimanje vlasti u Zvorniku. Kao predsjednik SDS-a Zvornik, Grujić je imao vrlo važnu ulogu u pripremama za okupaciju grada, posebno u procesu naoružavanja srpskog stanovništva i koordinaciji s višim strukturama SDS-a Bosne i Hercegovine u provođenju političkih odluka velikodržavnog projekta. Nakon uspostavljanja paralelnih struktura vlasti, Branko Grujić je izabran za komandanta Kriznog štaba. Grujić je potom, između ostalog, imenovan i za predsjednika Privremene vlade Srpske opštine Zvornik 10. aprila 1992. godine. U periodu od 17. juna 1992. godine imenovan je za člana Ratnog povjereništva Srpske opštine Zvornik, u čijem sastavu su bili još Dragan Đokanović, Jovan Mijatović, Tomislav Jašić i Radosav Perić.

Preživjeli svjedoci brutalnih zločina navode da je Branko Grujić posjećivao logore u Zvorniku, gdje je zatočenicima davao uvjeravanja da im se ništa neće dogoditi. Međutim, nakon njegovih odlazaka, situacija se nije popravljala, već se u brojnim slučajevima dodatno pogoršavala. Takav obrazac zabilježen je, između ostalog, u slučaju više od 630 Bošnjaka zatočenih 1. juna 1992. godine u TŠC „Karakaj“, kao i u logoru „Novi Izvor“ nakon zatočavanja Divičana.

Grujić je bio prisutan i na brojnim stratištima, a njegova uloga u zločinima u Zvorniku dokumentovana je u sudskim postupcima. Pred nadležnim sudom u Beogradu on i Marko Pavlović, alijas Branko Popović, pravosnažno su osuđeni za zločine počinjene u Zvorniku. Grujić je osuđen na kaznu zatvora u trajanju od šest godina, što je u potpunom nesrazmjeru s razmjerama i težinom zločina za koje je utvrđena njegova odgovornost.

Dodatnu težinu njegovoj ulozi daje i izjava od 19. septembra 1994. godine, kada je, kao predsjednik Srpske opštine Zvornik, izjavio da u Zvorniku ima još pet Muslimana. Ta izjava predstavlja otvoreno priznanje rezultata politike masovnih zločina i progona i potvrđuje da je nasilno “uklanjanje” bošnjačkog stanovništva bilo svjesno, plansko i smatrano ”uspjehom“ tadašnje lokalne vlasti.

BOSNA: Šta se desilo u Gerinoj klaonici?

DŽANANOVIĆ: Zločin u Gerinoj klaonici predstavlja završni i najkrvaviji čin zločina započetog u Bijelom Potoku i nastavljenog kroz logore TŠC „Karakaj“ i Dom kulture „Pilica“. Odvođenje i boravak u TŠC „Karakaj“ preživjelo je svega nekoliko zatočenika, koji su na različite načine uspjeli izaći iz tog logora. Međutim, lanac zločina koji je uključivao odvođenje iz „Karakaja“ u Dom kulture „Pilica“, a potom u Gerinu klaonicu, preživjela su samo dvojica, Vejsil Hamzić i Fedahija Hasanović. Vejsil Hamzić je poslije poginuo u odbrani domovine.

Nakon tri dana provedena u Domu kulture „Pilica“, 8. juna 1992. godine preostalim zatočenicima rečeno je da idu na razmjenu u Živinice. Prije polaska, zatočenici su popisani ispred logora, što je kod mnogih izazvalo nadu da će ovog puta zaista biti razmijenjeni. Upravo taj čin popisivanja imao je ulogu obmane, jer je stvoren privid zakonitog postupanja i spašavanja života. Na osnovu svjedočenja Fedahije Hasanovića i Vejsila Hamzića, kao i iskaza srpskih svjedoka datih pred sudom u Beogradu u postupku protiv Branka Grujića i Marka Pavlovića, moguće je rekonstruirati način na koji je izvršeno masovno strijeljanje preostalih oko 400 Bošnjaka koji su prethodno preživjeli torturu i ubijanja u TŠC „Karakaj“ i Domu kulture „Pilica“. Zatočenici su kamionima odvezeni do Gerine klaonice, gdje su iskrcavani i sprovođeni u odvojene prostorije objekta. U tim prostorijama naređeno im je da se okrenu licem prema zidu. U trenutku kada su okrenuli leđa, otvorena je vatra po njima. Nakon što je pucnjava završena u jednoj prostoriji, egzekutori su prelazili u narednu i postupak ponavljali.

Po odlasku posljednje ture kamiona sa zatočenicima, logor u Domu kulture “Pilica“ ostao je potpuno prazan. Gerina klaonica je tako postala jedno od najmasovnijih pojedinačnih stratišta Bošnjaka u Bosni i Hercegovini 1992-1995.

BOSNA: Iznosite užasne podatke o silovanim ženama u Zvorniku. Da su silovane i Romkinje u džamiji?

DŽANANOVIĆ: Silovanje je u Zvorniku 1992. godine bilo sistematski korišteno kao sredstvo terora, ponižavanja i uništenja bošnjačkog stanovništva, ali ižrtava drugih nacionalnosti, prije svega Romkinja. Dokazi prezentirani u knjizi potvrđuju da su silovanja vršena na više lokacija širom Zvornika, uključujući i vjerske objekte. Među najpotresnijim primjerima je slučaj silovanja u džamiji u Đulići, gdje su žene i djevojke zatočavane i višestruko silovane.

Masovnost i svirepost zločina seksualnog zlostavljanja bila je sveprisutna na području cijele opštine Zvornik. Žene i djevojke su odvođene iz svojih kuća, sa punktova razdvajanja ili iz logora, te korištene kao seksualno roblje. U više slučajeva žene su držane danima ili sedmicama, višestruko silovane od strane različitih pripadnika vojnih, policijskih i “paravojnih” formacija. Sudbina dijela tih žena do danas nije razjašnjena, što dodatno ukazuje na razmjere ovog zločina.

Posebno je važno naglasiti da sudska „pravda“ u mnogim predmetima nije doprinijela potpunom rasvjetljavanju i sankcionisanju ovih zločina. To je naročito vidljivo u postupcima koji se odnose na djelovanje “Siminih četnika”, u kontekstu zločina nad stanovništvom Skočića, gdje su žene držane u roblju i sistematski seksualno zlostavljane, a odgovornost za ta djela nije adekvatno procesuirana u skladu s njihovom težinom.

Silovanja su vršena masovno, organizovano i kontinuirano, po obrascu koji jasno ukazuje da seksualno nasilje nije bilo sporadično, već dio šire strategije zastrašivanja, razaranja porodica i trajnog uništavanja zajednice.

Zvornik je, dodatno, specifičan i po tome što su ovom obliku zločina bili izloženi i muškarci. U pojedinim logorima zabilježeni su monstruozni oblici mučenja u kojima su zatočenici prisiljavani na seksualne radnje jedni nad drugima, kao oblik krajnjeg ponižavanja i psihičkog slamanja. Ovi zločini spadaju u najteže oblike ratnih zločina, ali su u velikoj mjeri ostali prešućeni, nedokumentirani ili neprocesuirani.

BOSNA: Koliko je ukupno Bošnjaka ubijeno na području Zvornika tokom agresije na Bosnu i Hercegovinu?

DŽANANOVIĆ: Na osnovu sistematskog istraživanja predstavljenog u knjizi, a posebno u prilogu pod naslovom „Pregled žrtava zločina: Ubijeni i nestali na području općine Zvornik u periodu 1992–1995“, utvrđeno je da su na području Zvornik u periodu od 1992. do 1995. godine ubijene ili nestale najmanje 2.472 osobe. U prilogu knjige ti podaci su tabelarno predočeni, uz identitete žrtava, osnovne podatke o prebivalištu i okolnostima zločina. Ovaj broj uključuje i 392 Zvorničanina ubijena u genocidu u Srebrenici i oko nje 1995. godine, jer je većina tih osoba ubijena upravo na teritoriji Zvornika. Riječ je o osobama koje su prije agresije 1992. godine živjele u Zvorniku, a koje su tokom 1992. i 1993. godine protjerane sa zvorničkog područja prema južnim donjopodrinjskim enklavama, a potom 1993. godine u Srebrenicu. Nakon što su prethodno preživjele zločine u zvorničkim enklavama, Cerskoj i Konjević-Polju, te opsadu Srebrenice, ubijene su u masakrima tokom jula 1995. godine,

Važno je naglasiti da broj od 2.472 žrtve ne predstavlja konačan podatak. Više poglavlja knjige pouzdano argumentuju da potpuni obuhvat svih žrtava još uvijek nije moguć, posebno kada je riječ o zbjegovima civilnog stanovništva koji su se tokom 1992. i 1993. godine probijali preko Crnog vrha prema teritoriji Tuzlanskog okruga pod kontrolom ARBiH, kao i o osobama ubijenim ili nestalim prilikom prelaska graničnih prijelaza. U tim slučajevima, uprkos velikom istraživačkom naporu, nije bilo moguće prikupiti potpune podatke, jer su žrtve dolazile iz gotovo svih donjopodrinjskih općina koje su do početka 1993. godine činile jedinstven prostor pod kontrolom ARBiH.

Uzevši u obzir da je na području Zvornika ubijeno, nestalo i u masovne grobnice ukopano oko 70 posto žrtava genocida u Srebrenici 1995. godine, te da je u periodu 1992–1995. na području općine Zvornik ubijeno ili nestalo preko 2.000 žrtava, uglavnom Bošnjaka, dolazi se do zaključka da je na prostoru općine Zvornik tokom agresije 1992–1995. godine ubijeno ili nestalo više od 7.000 uglavnom bošnjačkih civila.

Zvornik je time postao lokalna zajednica s najvećim brojem ubijenih i nestalih civilnih žrtava na svom teritoriju u Bosni i Hercegovini, čime se potvrđuje njegova uloga kao epicentra genocida nad Bošnjacima u periodu 1992–1995. godine i jedne od ključnih geografskih tačaka masovnih zločina u ratovima na prostoru bivše Jugoslavije krajem 20. stoljeća.