Izgradnja džamije u Sankt Peterburgu, otvorene u osvit sloma carske Rusije, bila je jedan od najvećih poduhvata solidarnosti muslimanskih naroda Ruskog Carstva. Uprkos višedecenijskim birokratskim preprekama, nedostatku državnih sredstava i kasnijim burnim historijskim dešavanjima tokom 20. stoljeća, vjernici s Kavkaza, iz Centralne Azije i Povolžja uspjeli su zajedničkim snagama podići jedno od najimpozantnijih arhitektonskih zdanja na sjeveru Evrope

Džamija u Sankt Peterburgu sagrađena je zajedničkim naporima i usko povezanom saradnjom muslimana iz svih krajeva tadašnjeg Ruskog Carstva. Od samog osnivanja prijestolnice na Nevi, u gradu je postojala tatarska kolonija i islamska zajednica koja je do kraja 19. stoljeća brojala oko 8.000 pripadnika. Međutim, uprkos znatnom broju vjernika, grad nije imao nijedan islamski sakralni objekat. Mufitija peterburških muslimana uputio je još 1881. godine molbu ruskoj vladi za izgradnju džamije, koja je načelno odobrena, ali bez ikakve finansijske podrške države.

Sankt Peterburg, koji je dva stoljeća bio prijestolnica Ruskog Carstva, plijeni pažnju svojom raskošnom i elegantnom arhitekturom. Kada se sagleda kroz kakve su sve prepreke i napore prošli muslimani Rusije da bi podigli ovu bogomolju, njena historijska i duhovna vrijednost postaje još upečatljivija.

Inicijativa za gradnju ponovo je pokrenuta 1882. godine, kada se orenburški muftija Salimgirej Tevkelev obratio Ministarstvu unutrašnjih poslova Rusije sa zahtjevom za osnivanje fonda za prikupljanje sredstava. I prije zvaničnog odgovora, vjernici su samoinicijativno počeli sakupljati novac. Zvanično odobrenje za osnivanje posebnog odbora za gradnju Saborne džamije iz dobrovoljnih priloga izdato je tek 1906. godine – pune 24 godine nakon prvog podneska.

Dobijanjem dozvole pokrenuta je masovna akcija prikupljanja donacija širom Carstva. Ministarstvo je odobrilo sakupljanje ukupno 750.000 rubalja u roku od deset godina. Iako je 1906. godine na računu bilo svega 53.000 rubalja, val solidarnosti brzo se proširio od Turkestana do Kavkaza, pa je ubrzo prikupljeno više od 100.000 rubalja.

Kključnu ulogu u organizaciji odigralo je Peterburško muslimansko dobrotvorno društvo, koje su 1898. godine osnovali ugledni azerbejdžanski privrednici Šemsi Esadullayev, Haji Musa Nağıyev, Haji Zeynelabidin Taghiyev, te poduzetnici iz Turkestana poput braće Valikhanov i Allar Yar-Beka Zülgadarova. Na čelu društva nalazio se i Zahid Šamil, unuk čuvenog imama Šamila, što je svjedočilo o nadregionalnom jedinstvu muslimana tog doba.

Finansijsku prekretnicu napravio je buharski emir Sejid Abdulehad-kan, koji je riješio problem kupovine zemljišta donirajući ogromnih 500.000 rubalja. Uz pomoć darodavaca poput azerbejdžanskih industrijalaca Taghiyeva i Murtuze Mukhtarova prikupljena su sva potrebna sredstva, te je uz zvaničnu dozvolu cara Nikolaja II gradnja počela 1910. godine.

Svečanom polaganju kamena temeljca prisustvovali su buharski emir, orenburški muftija, visoki ruski zvaničnici, vjerski poglavari, predstavnici osmanske i iranske ambasade, te brojne pristalice i vjernici različitih etničkih pripadnosti.

Izgradnju su nadgledali ruski arhitekti Nikolaj Vasiljevič i Stepan Kričinski, dok su u izradi dekoracija i keramičkih pločica učestvovali majstori iz Centralne Azije. Džamija je svečano otvorena 21. februara 1913. godine u čast 300. godišnjice dinastije Romanov, iako radovi nisu bili u potpunosti završeni. Otvaranju je prisustvovao i posljednji buharski emir, Sejid Mir Muhamed Alim-kan, nasljednik emira Abdulehada koji je preminuo 1910. godine.

Da je džamija odmah prepoznata kao jedan od arhitektonskih simbola grada, potvrdile su i razglednice s njenim likom i natpisima na ruskom i francuskom jeziku, štampane neposredno prije Oktobarske revolucije 1917. godine.

Radovi su konačno privedeni kraju 1920. godine, ali je u sovjetskom periodu objekt zatvaran u dva navrata (od 1927. do 1930. te od 1940. do 1956. godine). Tokom Drugog svjetskog rata zgrada je dodijeljena zdravstvenoj ustanovi i služila je kao skladište medicinske opreme.

Odlukom Vijeća ministara SSSR-a od 12. decembra 1955. godine, džamija je vraćena vjernicima. Prema historijskim predanjima, ponovnom otvaranju znatno je doprinio predsjednik Indonezije Ahmed Sukarno. Tokom zvanične posjete Lenjingradu, Sukarno je izrazio želju da obiđe džamiju, a kada su mu lokalne vlasti saopćile da je zatvorena, apelovao je na sovjetski vrh da se objekat ponovo stavi u funkciju.

U historiji ove bogomolje ostala su zabilježena i imena istaknutih vjerskih dostojanstvenika. Između 1917. i 1923. godine dužnost imama vršio je čuveni tatarski učenjak Musa Džarullah Bigijev, dok funkciju muftije Sjeverozapadnog regiona Ruske Federacije i imama peterburške džamije danas obavlja Ravil Pančijev.

Dimenzije objekta iznose 45 metara dužine i 32 metra širine, dok se dva minareta uzdižu do visine od 48 metara. Unutrašnjost obuhvata tri etaže i može primiti do 5.000 vjernika – prvi sprat je namijenjen muškarcima, a drugi ženskom dijelu džemata. U arhitektonskom smislu, džamija u Sankt Peterburgu izgrađena je po uzoru na mauzolej Gur-e Amir u Samarkandu iz 1405. godine, u kojem se nalazi i grobnica Tamerlana.

IZVOR: Bosna.hr, GZT