Osamnaestog februara 1969. godine, u Parizu je umro Dragiša Cvetković, čovjek koji je u augustu 1939. godine povukao jednu od najtežih administrativnih linija u modernoj historiji Bosne i Hercegovine. Njegovo ime ostalo je trajno vezano uz Sporazum Cvetković–Maček, akt koji je trebao stabilizirati Kraljevinu Jugoslaviju, a zapravo je otvorio novu fazu njenog unutrašnjeg rascjepa. Taj sporazum je riješio jedno pitanje, hrvatsko, ali je pritom proizveo drugo, mnogo dublje i dugoročnije: pitanje Bosne

Na današnji dan, 18. februara, navršava se godišnjica smrti Dragiše Cvetkovića, čovjeka čije ime u historiografiji Balkana izaziva duboke podjele, kontroverze i teška sjećanja na pokušaje prekrajanja granica i sudbina čitavih naroda. Preminuo je 1969. godine u Parizu, daleko od domovine kojom je upravljao, ostavljajući iza sebe naslijeđe koje se i danas, decenijama kasnije, analizira kroz prizmu političkog pragmatizma, ali i nacionalne izdaje interesa onih koje je taj isti sistem marginalizirao.

Dragiša Cvetković nije bio samo birokrata; bio je vješt političar i novinar koji je razumio mehanizme moći u turbulentnoj Kraljevini Jugoslaviji. Karijeru je gradio sistematično, služeći kao gradonačelnik Niša u tri mandata, gdje je stekao bazu podrške koja će ga lansirati u vrhove državne vlasti. Njegov politički instinkt najjasnije se očitovao 1934. godine, kada je odigrao ključnu ulogu u stvaranju Jugoslovenske radikalne zajednice (JRZ), poznatije kao “Jereza”. Ovaj tajni sporazum o ujedinjenju opozicionih snaga bio je arhitektura pobjede na izborima 1935. godine, čime je Cvetković zacementirao svoju poziciju kao nezamjenjiv faktor stabilnosti unutar monarhističkog okvira.

Međutim, vrhunac njegove moći nastupa u februaru 1939. godine, kada ga knez Pavle Karađorđević imenuje za predsjednika Vlade, kada mijenja Milana Stojadinovića. Njegov primarni zadatak bio je “rješavanje hrvatskog pitanja”, problema koji je prijetio da iznutra uruši Kraljevinu u predvečerje Drugog svjetskog rata.

Dana 26. augusta 1939. godine, potpisan je dokument koji će trajno obilježiti Cvetkovićevu karijeru, Sporazum Cvetković-Maček. Pregovori vođeni između Cvetkovića, kao predstavnika srpske krune i Vladka Mačeka, vođe Hrvatske seljačke stranke (HSS), rezultirali su stvaranjem Banovine Hrvatske.

Ovaj sporazum nije bio samo administrativna reorganizacija; bio je to hirurški rez kroz teritorijalnu cjelovitost Bosne i Hercegovine. Bez ikakvih konsultacija sa stanovništvom Bosne, a posebno ignorišući Bošnjake, Cvetković i Maček su podijelili teritoriju po etno-političkom ključu. U sastav Banovine Hrvatske ušlo je trinaest bosanskohercegovačkih kotara: Brčko, Bugojno, Derventa, Duvno, Fojnica, Gradačac, Konjic, Livno, Ljubuški, Mostar, Prozor, Stolac i Travnik.

Ovim činom, povijesno tkivo Bosne i Hercegovine je pocijepano. Razgraničenje je vršeno pod pretpostavkom da Bošnjaci kao politički i nacionalni subjekt uopće ne postoje. Cvetkovićeva namjera bila je stabilizacija države udovoljavanjem hrvatskim zahtjevima uz zadržavanje srpske dominacije u ostatku zemlje, ali je cijena te “stabilnosti” plaćena negacijom bosanskohercegovačke državnosti, koja će tek 25. novembra 1943. u Mrkonjić-Gradu biti formalno obnovljena.

Bošnjačka politička elita, predvođena dr. Mehmedom Spahom i Jugoslovenskom muslimanskom organizacijom (JMO), prepoznala je opasnost čim su pregovori počeli. Spaho je upozoravao Cvetkovića da se koncesije ne smiju praviti na račun Bosne. Njegova iznenadna i sumnjiva smrt 29. juna 1939. godine, neposredno prije potpisivanja sporazuma, ostavila je Bošnjake bez najsnažnijeg glasa.

Nakon Spahine smrti, Džafer Kulenović preuzima JMO i, suočen s gotovim činom podjele, traži uspostavu “četvrte”, bosanske banovine u njenim historijskim granicama. Kada su Cvetković i Maček to odbili, došlo je do rascjepa u vladi. Nezadovoljstvo naroda kulminiralo je 30. decembra 1939. godine formiranjem Pokreta za autonomiju Bosne i Hercegovine u Sarajevu. Bošnjaci se nisu mirili s ulogom manjine u tuđim nacionalnim projektima, tražeći ravnopravnost koju im je Cvetkovićev sporazum oduzeo.

Cvetkovićev mandat nije bio obilježen samo unutrašnjim podjelama. Pod pritiskom nadolazećeg fašizma, njegova vlada je petog oktobra 1940. donijela sramotne zakone usmjerene protiv Jevreja. Uveden je numerus clausus koji je ograničavao upis Jevreja u obrazovne institucije, a zabranjena im je i trgovina hranom. Ovi akti bili su direktno dodvoravanje nacističkoj Njemačkoj.

Kulminacija ove politike dogodila se 25. marta 1941. godine u dvorcu Belvedere u Beču, gdje su Cvetković i ministar Aleksandar Cincar-Marković potpisali protokol o pristupanju Jugoslavije Trojnom paktu. Iako je Cvetković kasnije tvrdio da je to bio jedini način da se izbjegne rat, narodni gnjev i vojni udar 27. marta zbacili su njegovu vladu s vlasti, šaljući ga u političku izolaciju.

Slomom Kraljevine u Aprilskom ratu, Cvetković se povlači s političke scene, ali ne napušta zemlju odmah. Tek četvrtog septembra 1944. godine, dok su se snage Narodnooslobodilačke vojske približavale, Cvetković bježi u Bugarsku, a potom preko Turske i Rima stiže u Pariz.

Komunističke vlasti u Jugoslaviji proglasile su ga 1945. godine narodnim neprijateljem i ratnim zločincem. Za Tita i Partiju, Cvetković je bio simbol starog, “trulog” buržoaskog poretka koji je trgovao teritorijama i ljudskim pravima. U emigraciji, Cvetković je pisao memoare pokušavajući opravdati svoje postupke kao pokušaje spašavanja države, ali je ostao marginaliziran do smrti 1969. godine.

Njegov lik i djelo ponovo su dospjeli u fokus 2009. godine, kada ga je Okružni sud u Nišu rehabilitirao, poništivši odluku iz 1945. godine. Ova rehabilitacija izazvala je nove polemike, naročito u Bosni i Hercegovini, gdje se sporazum iz 1939. i dalje vidi kao prvi moderni plan za nestanak Bosne kao države.

Godišnjica smrti Dragiše Cvetkovića podsjeća na opasnosti tajnih pregovora i politike “crtanja mapa” bez uvažavanja volje naroda koji na tim prostorima žive. Njegova uloga u potpisivanju Trojnog pakta i podjeli Bosne ostaje trajna mrlja na njegovoj biografiji. Dok jedni u njemu vide tragičnu figuru koja je pokušala manevrirati između Hitlera i unutrašnjih nacionalizama, historijske činjenice govore o lideru koji je žrtvovao teritorijalni integritet Bosne i osnovna ljudska prava manjina radi očuvanja neodrživog sistema.

Bosna i Hercegovina je preživjela i Cvetkovića i Mačeka, ali sjećanje na 1939. godinu služi kao vječna opomena na to koliko je krhka pravda kada o njoj odlučuju oni koji ne priznaju pravo drugoga na postojanje.