Buna je počela tačno na Đurđevdan – Jurjevo, 6. V 1950, a u krvi i nemilosrdno je ugušena intervencijom trupa JNA u danima od 19. maja do 4. juna 1950. godine. Na Zapadu se brzo saznalo za bunu, putem diplomatske i špijunske mreže zapadnih sila u zemlji. Vlasti nisu dopustile da u domaću, širu jugoslavensku javnost prodre bilo kakva vijest o buni. Dijelovi Cazinske krajine zahvaćeni bunom i slunjski kotar hermetički su bili zatvoreni i izolirani od spoljnog svijeta kordonima vojske i odredima milicije.
Do otvorene oružane seljačke bune došlo je u cazinskom kraju, a bunom je istovremeno bio zahvaćen I susjedni slunjski kotar na Kordunu u Hrvatskoj. Bila je to zajednička bošnjačko–srpska seljačka buna protiv, kako su njeni učesnici kasnije u istrazi izjavljivali, otkupa, otimačine, prisilnog rada, brutalnog ponašanja pojedinih predstavnika vlasti i “drugih nepravdi protiv kojih smo se borili i u vrijeme rata”. Ljudi koji su podigli i vodili bunu poznavali su se dobro još iz vremena rata. Skoro su svi bili učesnici NOR–a, a neki i nosioci “Partizanske spomenice 1941”.
Ideja o buni nastala je vjerovatno nakon 1949. godine. Situacija je u to vrijeme bila užasna, neizdrživa, kako se toga sjećao jedan od učesnika bune. “Otkup i postupci ljudi iz vlasti bili su više nego ponižavajući.” Idejni začetnik bune bio je Mile Devrnja, srpski seljak iz sela Koranjski Lug, kotar slunjski, prvoborac i nosilac Spomenice, “legenda ovog kraja”. Poslije rata uglavnom je radio kao lugar.
Drugi je Milan Božić, srpski seljak iz sela Crnaja, srez Cazin, također prvoborac i nosilac Spomenice. Nakon demobilizacije živio je, kao i prije rata, kao dobrostojeći seljak i čovjek od ugleda i autoriteta ne samo u rodnoj Crnaji nego i u drugim okolnim bošnjačkim i srpskim selima. Milan Božić je bio komandant Cazinske krajine. Njegov zamjenik je bio Ale Čović, pripadnik čuvene vojske Huske Miljkovića, najznačajnije bošnjačke milicije u Drugom svjetskom ratu. Huskina vojska, koja je brojala oko 4.000 boraca, prešla je u proljeće 1944. partizanima. Od tada se i Ale Čović do kraja hrabro borio u redovima partizana.
Ima indicija da su vođe bune u toku njene pripreme održavali šire veze i sa nekim ljudima u vrhovima vlasti Hrvatske i Jugoslavije. Za pripremu bune su navodno znali i podsticali je ministri u vladi Hrvatske, Rade Žigić i Stevo Opačić–Čanica, inače narodni heroj. Prema nekim naznakama za bunu je znao i odobravao je čak i Milovan Đilas. Vođe bune su izgleda računale i na podršku veoma brojnog i snažnog bihaćkog garnizona tadašnje JNA. Sa odgovornim ljudima u bihaćkom garnizonu vezu su održavali Ale Čović i njegov otac.
Buna je počela tačno na Đurđevdan – Jurjevo, 6. V 1950, a u krvi i nemilosrdno je ugušena intervencijom trupa JNA u danima od 19. maja do 4. juna 1950. godine. Na Zapadu se brzo saznalo za bunu, putem diplomatske i špijunske mreže zapadnih sila u zemlji. Vlasti nisu dopustile da u domaću, širu jugoslavensku javnost prodre bilo kakva vijest o buni. Dijelovi Cazinske krajine zahvaćeni bunom i slunjski kotar hermetički su bili zatvoreni i izolirani od spoljnog svijeta kordonima vojske i odredima milicije.
Vlasti su se surovo obračunale sa učesnicima bune. Na osam sudskih procesa u Cazinu i jednom u Slunju osuđeno je ukupno 291 lice zbog pokušaja rušenja državnog poretka. Trojica glavnih organizatora i vođa bune: Milan Božić, Ale Čović i Mile Devrnja osuđeni su na smrt i strijeljani u septembru, odnosno novembru 1950. godine. Jedan kasniji Đilasov iskaz o cazinskim bošnjačkim pobunjenicima veoma upečatljivo, mada posredno, govori o socijalno–ekonomskim prilikama seljaštva koje je krenulo u bunu.
Cazinski Bošnjaci nisu ni u ratu, ni prije rata, ni svojom “vjersko–etničkom posebnošću” bili naklonjeni srpskoj monarhiji. Na bunu ih je ipak podstakla glasina da se na Đurđevdan– Jurjevo “kralj Petar II spustio padobranom negdje u okolini”. To može značiti samo to da je situacija bila takva da bi se narod priklonio i srpskom kralju, samo da bi se riješio većeg zla, tj. komunizma.
Cazinska buna bila je signal državnom vrhu da se mora mijenjati politika prema selu i seljaštvu. Od 1953. ubrzano se raspuštaju seljačke radne zadruge. Zakonom o zemljišnom fondu iz 1953. utvrđen je maksimum zemljišnog posjeda za zemljoradnike na 10 hektara (100 dunuma) obradive zemlje. Višak od oko 270.000 hektara otkupljen je po utvrđenim cijenama prema bonitetu zemljišta i pripojen zemljišnom fondu općenarodne imovine.
(Mustafa Imamović, Historija Bošnjaka, BZK Preporod, Sarajevo, 2006)
