Usvajanjem Štatuta 1. maja 1909. godine, Bošnjaci su krunisali decenijsku borbu za vjersku i vakufsku samoupravu, prisilivši Beč na pravni kompromis koji je definisao njihov moderni institucionalni identitet. Ovaj historijski zaokret, predvođen hercegovačkim muftijom Džabićem, transformirao je spontani bunt protiv uzurpacije vakufa i vjerskih svetinja u organizovan politički pokret koji je prvi put u okviru Monarhije osigurao autonomno upravljanje islamskim poslovima i školstvom

Kada je 1. maja 1909. godine na snagu stupio Štatut za autonomnu upravu islamskih vjerskih i vakufsko-mearifskih poslova, u Bosni i Hercegovini nije samo formalizovan pravni odnos jedne vjerske zajednice i imperije. Bio je to trijumf desetogodišnje političke i identitetske borbe Bošnjaka, procesa koji je od vjerskog nezadovoljstva prerastao u moderni nacionalni pokret.

Austrougarska okupacija 1878. godine donijela je civilizacijski šok; iako je Monarhija nominalno poštovala vjerska prava, njena administrativna ruka duboko je zadirala u srž islamskih institucija, pretvarajući vakufe i vjersku upravu u poluge državne kontrole. Bečka administracija je, vođena željom za potpunom integracijom novih teritorija, pokušala stvoriti izolovanu “bosansku” verziju islama, odvojenu od carigradskog centra, što je u narodu izazvalo duboko nepovjerenje.

Institucionalni temelji Islamske zajednice postavljeni su još 1882. godine imenovanjem prvog reisul-uleme i formiranjem Rijaseta, ali to nije umirilo bošnjačko plemstvo i inteligenciju. Naprotiv, osjećaj ugroženosti rastao je sa svakim parkom izgrađenim na mjestu starih grobalja i svakom zgradom podignutom na vakufskom zemljištu. Memorandum iz 1900. godine bolno svjedoči o tom vremenu: opisi porušenih džamija i uzurpiranih zadužbina nisu bili samo administrativne žalbe, već krik naroda koji je osjećao da mu se tlo pod nogama oduzima u ime “napretka” koji provodi katolička sila.

Posebno je bolno bilo pitanje Musalle u Sarajevu, mjesta gdje su se stoljećima obavljali namazi na otvorenom, a na kojem je izrasla zgrada Zemaljske vlade. Za Bošnjake to nije bio samo gubitak zemljišta, već simbolička okupacija duhovnog prostora.

Ključni katalizator masovnog bunta nije, međutim, bila samo imovina, već pitanje dostojanstva i strah od prozelitizma. Slučaj Fate Omanović iz 1899. godine, mlade djevojke čiji je nestanak pod sumnjom na prisilno pokrštavanje podigao Mostar na noge, postao je simbolom egzistencijalnog straha. Pod vodstvom hercegovačkog muftije Ali Fehmi ef. Džabića, Bošnjaci su formirali opoziciju koja je zahtijevala potpunu samoupravu.

Tražili su pravo da narod slobodno bira svoje vijeće, da sami upravljaju školstvom (mearifom) i dobrima koja su njihovi preci ostavili zajednici. Borba za Štatut postala je borba za pravo na vlastitu definiciju budućnosti unutar habzburškog okvira. Muftija Džabić je artikulisao nezadovoljstvo koje je tinjalo decenijama, pretvarajući ga u organizovan politički zahtjev koji Beč više nije mogao ignorisati.

Ono što je počelo kao lokalni mostarski protest, brzo se proširilo na Travnik, Sarajevo i ostatak zemlje. Narod je osjetio da je vjera u opasnosti, a s njom i sam opstanak na rodnoj grudi. Delegacije su odlazile caru Franji Josipu noseći memorandume u kojima su se žalili na pretvaranje grobalja poput Čekrkčinice u parkove. Tražili su da se “muslimanski narod po svojoj volji izabere vijeće”, organ od dvanaest lica sa pravom samouprave koji bi izradio sopstvena pravila rada.

Okupatorska uprava je ove zahtjeve u početku dočekivala sa prezirom, pravdajući trošenje vakufskog novca navodnim investiranjem u modernizaciju školstva, ali su prazne vakufske blagajne pričale sasvim drugu priču. Bio je to period u kojem su Bošnjaci naučili lekciju o institucionalnoj borbi, shvativši da se bez čvrstog pravnog akta, poput Štatuta, ne mogu zaštititi od samovolje imperijalnih činovnika koji su u Sarajevu vidjeli samo poligon za civilizatorske eksperimente.

Druga faza borbe za autonomiju bila je obilježena iscrpljujućim diplomatskim manevrima i političkim nadmudrivanjem. Benjamin Kallay, dugogodišnji ministar finansija i stvarni vladar Bosne, godinama je pokušavao razvodniti bošnjačke zahtjeve, nadajući se da će represija, vrijeme i unutrašnja trvenja zamoriti pokret. Muftija Džabić, personifikacija tog otpora, platio je visoku cijenu, tokom svog boravka u Istanbulu 1902. godine proglašen je “neovlaštenim iseljenikom”, čime mu je trajno zabranjen povratak u domovinu.

Vlast je mislila da će obezglavljivanjem pokreta ugušiti i samu ideju autonomije, ali političko naslijeđe koje su nastavili Ali-beg Firdus i Bakir-beg Tuzlić pokazalo je nevjerovatnu vitalnost. Beč je polako shvatao da stabilnost u Bosni ne može postojati bez dogovora sa njenim najbrojnijim narodom, naročito u svjetlu rastuće saradnje bošnjačke i srpske opozicije.

Pregovori koji su se vodili u stanu barona Kutschere bili su mikrokosmos geopolitičkih trvenja onog doba. Centralno pitanje bilo je pitanje suvereniteta: Monarhija nije željela dozvoliti miješanje carigradskog šejhul-islama u bosanske poslove, jer bi to značilo prećutno priznavanje sultanovog duhovnog, a time i političkog prvenstva nad okupiranom provincijom. S druge strane, Bošnjaci su insistirali na vezi sa Istanbulom kao garantu svog islamskog identiteta i jedinoj brani protiv potpune asimilacije. Kutschera je nastojao odugovlačiti, pokušavajući zamoriti pregovarače i raslojiti ih iznutra, ali su ključne tačke, izbor reisul-uleme, Ulema-medžlisa i menšure, ostale nepremostive prepreke sve do velikog obrta na međunarodnoj sceni.

Tek nakon aneksije Bosne i Hercegovine 1908. godine, kada je provincija i formalno-pravno postala dio Austrije, Beč je promijenio strategiju. Politički rizik miješanja Istanbula postao je irelevantan jer je suverenitet sultana de jure ukinut, a potreba da se Bošnjaci pacifikuju pred novom državnom realnošću postala je prioritet. Sredinom decembra 1908. pristupilo se konačnom redigiranju Štatuta. Rezultat je bio kompromis: stvoren je Vakufski sabor sa 24 izabrana člana, Ulema-medžlis kao vrhovni vjerski autoritet, a pitanje reisul-uleme je riješeno kroz specifičnu proceduru. Izborna kurija birala je tri kandidata, car je imenovao jednog, a duhovna menšura je stizala iz Istanbula. Bio je to model koji je zadovoljio i imperijalni ponos i vjersku tradiciju naroda.

Kada je 1. maja 1909. Štatut konačno postao stvarnost, Bošnjaci su prvi put u modernoj historiji dobili pravo da upravljaju svojim vjerskim i prosvjetnim ustanovama kroz autonomne organe. Rezultati su bili odmah vidljivi, reformirane su ključne škole, poput Gazi Husrev-begove medrese, a vakufska imovina je dobila kakvu-takvu pravnu zaštitu. Prvi reis izabran po novim pravilima, Sulejman ef. Šarac, postao je simbol pobjede jedne generacije koja se nije plašila suprotstaviti velikoj sili.

Iako su okupacione vlasti zadržale određene nadzorne funkcije, postignuti stepen samouprave bio je bez presedana u onovremenoj Evropi. Autonomija izborena 1909. godine ostala je stub bošnjačkog identiteta sve do 1930. godine, kada ju je kralj Aleksandar ukinuo u svojoj diktatorskoj težnji za unifikacijom.