Godine 1916, usred Prvog svjetskog rata, mađarski parlament donio je odluku koja i danas zvuči gotovo nezamislivo: islam je priznat kao službeno prihvaćena religija u državi. Taj zakon, nastao u spoju ratne geopolitike, savezništva s Osmanskim Carstvom i lojalnosti bosanskih muslimanskih vojnika, predstavlja jedan od rijetkih primjera institucionalnog priznanja islama u modernoj Evropi, baš kao što je iste godine bio slučaj u Hrvatskoj. Iako je njegova praktična primjena bila ograničena, a pravna snaga s vremenom nestala, odluka iz 1916. ostala je važan presedan. Ona pokazuje da islam u srednjoj Evropi nije bio samo toleriran, nego je, makar nakratko, bio pravno priznat kao ravnopravna religija, čije se značenje i danas iznova preispituje

Historija islama u srednjoj Evropi najčešće se pripovijeda kroz dva krajnja registra, kroz daleku osmansku prošlost ili kroz savremene migracije s kraja 20. i početka 21. stoljeća. Između ta dva okvira, međutim, nalazi se gotovo zaboravljeno poglavlje evropske historije, priča o Bošnjacima muslimanima u Mađarskoj između dva svjetska rata. To nije priča o masovnim doseljavanjima, niti o imperijalnoj vlasti, nego o ljudima koji su se, spletom političkih lomova, našli izvan svoje zemlje i pokušali u novoj državi izboriti priznanje, dostojanstvo i pravo na vjeru.

Bošnjaci muslimani u Mađarsku nisu došli kao klasična dijaspora. Njihovo prisustvo bilo je posljedica raspada svijeta koji su poznavali. Austro-ugarska okupacija Bosne i Hercegovine 1878, Prvi svjetski rat, slom Monarhije i mirovni ugovori koji su uslijedili, posebno Trianon, prelomili su sudbine hiljada ljudi. Nakon rata, brojni bosanski vojnici i civili zatekli su se na teritoriji nove mađarske države. Povratak u Bosnu za mnoge nije bio moguć, imovina je bila konfiskovana, porodice raseljene, a novi politički poredak neprijateljski nastrojen prema svemu što je podsjećalo na staru imperijalnu lojalnost.

U Mađarskoj su ti ljudi dočekani ambivalentno. S jedne strane, bili su stranci i muslimani u pretežno kršćanskom društvu. S druge, bili su bivši saborci, ratni veterani austrougarske vojske, ljudi čija je lojalnost caru i državi bila dokazana na bojnim poljima. Upravo iz tog paradoksa izrast će jedinstvena zajednica Bošnjaka muslimana koja će između 1931. i 1947. pokušati institucionalizirati islam u Mađarskoj, oslanjajući se na zakon, historiju i vlastitu žrtvu.

Temelj za taj pokušaj postojao je u mađarskom zakonodavstvu. Godine 1916, usred Prvog svjetskog rata, Mađarski parlament donio je zakon kojim se islam priznaje kao „prihvaćena religija“. Bio je to izuzetan čin u evropskom kontekstu, motiviran ratnom geopolitikom i savezom s Osmanskim Carstvom. U političkom imaginariju tog vremena, islam više nije bio religija historijskog protivnika, nego vjera saveznika i, što je još važnije, religija lojalnih bosanskih vojnika u austro-ugarskim uniformama.

Bošnjaci muslimani, regrutirani u austrougarsku vojsku, uživali su poseban status. Njihova borbenost, disciplina i lojalnost caru često su isticane u vojnoj i političkoj propagandi. Već prije rata, za njih su organizirani vojni imami, halal ishrana i vjerske službe. Priznanje islama 1916. godine predstavljalo je logičan nastavak te politike, pravni okvir koji je trebao potvrditi da muslimani nisu strano tijelo, nego ravnopravni dio državnog poretka.

Zakon o priznanju islama bio je izuzetan i po svom sadržaju. Njime je islam, tačnije sunitski islam hanefijskog mezheba, izjednačen s drugim priznatim religijama u Mađarskoj, poput katoličanstva, protestantizma i judaizma. Time je muslimanskim zajednicama omogućeno osnivanje vjerskih institucija, organiziranje bogoslužja, vjersko obrazovanje i imovinsko-pravna zaštita. U teoriji, islam je postao dio ustavne religijske arhitekture države.

Ipak, stvarnost je bila složenija. Iako je zakon formalno stupio na snagu, njegova primjena ostala je ograničena. Prije svega, muslimanska populacija u Mađarskoj bila je brojčano mala i fragmentirana. Osim toga, rat se bližio kraju, a politički horizont Evrope ubrzano se mijenjao. Raspad Austro-Ugarske 1918. godine i mirovni ugovori koji su uslijedili radikalno su promijenili okolnosti u kojima je zakon donesen.

Nakon Trianona, Mađarska je izgubila veliki dio teritorije i stanovništva, a s njima i direktnu vezu s Bosnom i Hercegovinom. Islam je ostao priznata religija na papiru, ali bez snažne institucionalne baze. Ipak, upravo na tom formalnom priznanju oslanjat će se Bošnjaci muslimani koji su se nakon rata zatekli u Mađarskoj. Za njih je zakon iz 1916. godine postao ključni argument u borbi za vjersku autonomiju i pravno priznanje.

Tokom 1920-ih i 1930-ih godina, muslimanski aktivisti u Budimpešti uporno su podsjećali vlasti da je islam već priznat i da država ima obavezu omogućiti njegovo praktično ostvarenje. Taj argument bio je naročito važan u osnivanju Nezavisne islamske vjerske zajednice 1931. godine. Bez zakona iz 1916, taj pokušaj institucionalizacije islama bio bi gotovo nezamisliv.

U međuratnom periodu, oni su pokušali zakonu iz 1916. dati stvarni sadržaj. Ključna figura tog nastojanja bio je Hilmi Husein Durić, rođen u Bosanskoj Krupi, obrazovan u Istanbulu i Kairu, ratni imam austro-ugarske vojske i čovjek izuzetne biografije. Nakon rata nastanio se u Budimpešti i postupno izrastao u centralnu ličnost muslimanskog života u Mađarskoj. Njegova ambicija bila je stvoriti autonomnu islamsku zajednicu, priznatu od države, sa vlastitim institucijama i kulturnim centrom.

Godine 1931. osnovana je Nezavisna islamska vjerska zajednica u Budimu, koju su činili uglavnom Bošnjaci i Albanci s mađarskim državljanstvom. Husein je izabran za muftiju, a zajednica je uspostavila vlastite organe i vjersku hijerarhiju. Taj čin imao je snažan simbolički značaj jer prvi put nakon više od dva stoljeća u Budimu se ponovo čuo ezan, a islam je iz privatne sfere prešao u javni prostor.

No osnivanje zajednice bilo je tek prvi korak. Pravo iskušenje tek je slijedilo. Kako u međuratnoj Mađarskoj, obilježenoj revizionizmom, autoritarizmom i dubokim društvenim podjelama, održati jedan takav projekt? Bošnjaci muslimani nisu djelovali u ideološkom vakuumu. Njihovu poziciju dodatno su komplikovale promjene u muslimanskom svijetu, naročito ukidanje hilafeta 1924. godine i sekularizacija Republike Turske. Mnogi muslimani u Evropi ostali su bez simboličkog centra kojem su se ranije mogli obraćati.

U tom kontekstu, insistiranje na mađarskom zakonodavstvu postalo je ključno. Pozivanje na zakon iz 1916. imalo je ne samo pravni, nego i duboko simbolički značaj. Time su Bošnjaci muslimani tvrdili da njihovo prisustvo nije privremeno niti tolerirano, nego legitimno i zakonski utemeljeno. Islam u Mađarskoj, prema tom shvatanju, nije bio uvoz iz dalekih zemalja, nego dio evropske historije, vezan uz Bosnu, austro-ugarsko naslijeđe i ratna iskustva zajedničke države.

Ta argumentacija bila je pažljivo građena. U memorandumima i javnim nastupima naglašavano je da su Bošnjaci muslimani ginuli na istim frontovima kao i mađarski vojnici, te da su nakon rata ostali bez domovine ne vlastitim izborom, nego političkim odlukama velikih sila. Njihova sudbina predstavljana je kao paralelna mađarskoj jer obje zajednice bile su gubitnici novog evropskog poretka.

Ipak, ta strategija imala je svoje granice. Mađarsko društvo međuratnog perioda bilo je obilježeno konzervativizmom, antisemitizmom i rastućim autoritarizmom. Unutrašnji sukobi unutar muslimanske zajednice, naročito između bosanskih i turskih muslimana, dodatno su je slabili. Ambiciozni planovi o izgradnji džamije i islamskog centra u Budimu, u blizini turbeta Gül Babe, ostali su nerealizirani, uprkos podršci koja je tražena širom muslimanskog svijeta.

Smrt Hilmija Huseina Durića 1940. godine razotkrila je koliko je čitav projekt bio vezan za jednu snažnu ličnost. Bez njegovog autoriteta i energije, zajednica je počela gubiti koheziju. Drugi svjetski rat i dolazak komunističkog režima nakon 1945. označili su definitivni kraj tog jedinstvenog perioda. Islamske institucije su zamrle, a sjećanje na Bošnjake muslimane kao organiziranu zajednicu gotovo je izbrisano.

Bosanski muslimani u Mađarskoj predstavljaju rijedak primjer pokušaja da se islam u srednjoj Evropi institucionalizira na osnovu građanskog prava. Zakon iz 1916. godine danas nema normativnu snagu, ali nije izgubio historijsku relevantnost. On ostaje presedan, dokaz da je islam već jednom bio institucionalno priznat u samom srcu Evrope (iste godine priznat je u Hrvatskoj). Danas se islam u Evropi često posmatra kroz prizmu straha, migracija i konflikta, a ova priča podsjeća da su muslimani u Evropi bili i ratni veterani i građani i lojalni podanici države u kojoj su živjeli.