Nakon 400 godina osmanske vladavine, koja je okončana „arapskom pobunom“ 1916. koju su podržale Francuska i Velika Britanija, na kraju Prvog svjetskog rata Sirija je završila u mandatima klase A, koje je Zapad osmislio za upravljanje bivšim turskim zemljama. Obećanja o autonomiji nisu ispunjena i Sirija je završila pod francuskom kontrolom, zajedno s Libanom i dijelom same Turske.
Pad Bashara al-Assada 8. decembra 2024. godine, izazvan operacijom oružane skupine Hayat Tahrir al-Sham (HTS), otvorio je novu eru za Siriju nakon decenija diktature. Barem se tako čini u ovom trenutku. Jer zemlja, koju sada predvode pobunjenici Abu Mohammada al-Jolanija (Ahmad Husayn al-Shara), bivšeg profesora arapskog s prošlošću u terorističkom pokretu Al-Qaida, ostaje u ravnoteži između obećanja slobode i duha Islamske države.
Nije nepredvidiv preokret jer, objašnjava Gabriele Natalizia, vanredna profesorica Odsjeka za političke nauke na Univerzitetu Sapienza u Rimu i direktorica Centra za geopolitičke studije, „nije bilo bolje vrijeme za udar na režim, lišen podrške Rusije, angažovane u Ukrajini, i Irana, oslabljenog Izraelom“. I tako se sada, između diplomatije i manje-više deklariranih saveza, Zapad pita kakva je budućnosti Sirije, koja je u prošlom stoljeću imala vrlo kratke periode stabilnosti.
Od Osmanlija do Francuza
Nakon 400 godina osmanske vladavine, koja je okončana „arapskom pobunom“ 1916. koju su podržale Francuska i Velika Britanija, na kraju Prvog svjetskog rata Sirija je završila u mandatima klase A, koje je Zapad osmislio za upravljanje bivšim turskim zemljama. Obećanja o autonomiji nisu ispunjena i Sirija je završila pod francuskom kontrolom, zajedno s Libanom i dijelom same Turske.
Armeni, Kurdi, Jevreji, šije, kršćani i muslimani: mnoštvo navika, kultura i religija koje su Francuska i Ujedinjeno Kraljevstvo redizajnirale uglavnom ignorirajući njihove karakteristike i favorizirajući manjine poput kršćana, na štetu većine kao što su Kurdi i šiiti. Arapi su gotovo zažalili zbog Osmanskog carstva – također zato što je novi Izrael sve više jačao na tom području – i ponovo su udružili snage, ovog puta kako bi protjerali Evropljane, dajući život Arapskom kraljevstvu Sirije (1918-1920) kojeg su pokretale stranke kao što je Nacionalni blok. Ali Pariz je slomio pobunu i zadržao mandat 26 godina.
U stvari, bio je potreban još jedan svjetski sukob da prisili Francusku da napusti Siriju. Tog 1. januara 1946. konačno je proglašena nezavisnost. Nova država je, međutim, podijeljena, a društveni potresi izazvani podjelom nakon Prvog svjetskog rata pretvorili su se u neprekidne državne udare: 13 za nekoliko godina. Situacija se promijenila 1963. godine, kada je na vlast došla Baat partija: panarapska, prokomunistička i podržana od strane Sovjetskog Saveza, koji ju je opskrbljivao vojnim zalihama privučen njenom strateškom pozicijom na Mediteranu. Sirija je također stala na stranu arapskog svijeta protiv Zapada i protiv Izraela, učestvujući u arapsko-izraelskom ratu 1948. i arapsko-izraelskom ratu 1956. nakon Suecke krize.
Prvi Assad
I 1958. godine Sirijci su potpisali sporazum s Egiptom o ujedinjenju i zajedničkom formiranju Ujedinjene Arapske Republike (UAR), nove države sastavljene od dvije države s vlastitim glavnim gradom (Kairo), himnom i zastavom (vodoravna crveno-bijelo-crna trobojnica sa dvije zelene zvijezde petokrake). Entitet koji je službeno ostao živ tri godine, ali neslužbeno sačuvan u savezima, paktovima i strategijama, toliko da Sirija i dalje vihori svoju zastavu.
Odnosi Sirije s Izraelom su uvijek bili napeti, a Izrael je više puta prelazio granicu sa Sirijom. Godine 1967. Sirija, koju je još uvijek gurao SSSR, stala je na stranu Egipta, Jordana i Iraka kako bi „uništila jevrejsku državu“. Ali Izrael je prvi napao i pobijedio u Šestodnevnom ratu (5-10. juna 1967.), efektivno ponižavajući Baat stranku, koja je bila podijeljena i u krizi. Ministar odbrane Hafez al-Assad je to iskoristio i novim državnim udarom preuzeo vlast 13. novembra 1970. godine. Odmah je potisnuo opoziciju i preuzeo kontrolu nad policijom i medijima. Međutim, on je takođe provodio društvene reforme i infrastrukturu, osiguravajući period stabilnosti. Uspio je zahvaljujući vojnim zalihama iz Rusije, koja je zapravo nagrađena 1971. bazom u lučkom gradu Tartusu za žarko željeni izlaz na Mediteran.
Neprijatelj svega
Međutim, Assad je koncentrisao moć i novac u rukama alavita, vjerske manjine čiji je dio bio, ali koja je predstavljala jedva 10 posto stanovništva. Umjesto toga, prije svega je kaznio Kurde, oduzimajući im državljanstvo jer nisu bili Arapi. I sunite, muslimane koji su alavite smatrali hereticima, a Assada “nemuslimanskim ateistom”. Uz podršku Muslimanskog bratstva, organizacije koja je pokušala ubiti sirijskog vođu, suniti su čak oslobodili grad Hamu 1982. godine, pozivajući ostatak zemlje na pobunu. Assad je poslao tenkove na narod i masakrirao protivnike, izlazeći iz sukoba još jači na cijelom području, uz Palestinu protiv Izraela i podršku Hamasu, Hezbolahu i Palestinskom džihadu.
On se također udružio s Iranom kako bi ponovo zauzeo Golansku visoravan, koja je strateška sa geografskog i vojnog gledišta i koja je pripadala Siriji od 1920-ih i koju je jevrejska država samovoljno pripojila 1967. godine. Na kraju je i vojno kontrolirao nestabilni Liban stvaranjem Međuarapskih snaga za odvraćanje. On je sada bio gospodar Bliskog istoka i zapravo se pričalo o “asadizmu”, kultu ličnosti diktatora koji je dao podići statue svoga lika u prirodnoj veličini i nije se susprezao da istrijebi svoje protivnike. Sve dok ga 10. juna 2000. nije pokosio srčani udar. I otvorilo se poglavlje koje nas je dovelo do današnjih dana.
Sa oca na sina
Naslijedio ga je njegov 35-godišnji sin Bashar al-Assad, izabran na izborima na kojima je bio jedini kandidat I koji su bili samo obična farsa.
Njegove godine, studije oftalmologa u Londonu i veze sa Zapadom davale su nadu da je reformator. Počeci su bili obećavajući: uz podršku supruge Asme, Engleskinje sirijskih roditelja, provodio je ekonomske reforme, oslobađao političke zatvorenike i gradio trgovačke centre. Ali to je bila iluzija jer je Bashar održavao očev represivni aparat i kult ličnosti nad porodicom, koja je, između ostalog, postajala sve bogatija suočena sa sve siromašnijim stanovništvom. Kao i njegov otac, Bashar je nastavio da tlači Kurde, sve dok nije ugušio njihovu pobunu 2004. I uvijek slijedeći stope svog oca, držao je opoziciju u teroru napadajući one koji su mu se suprotstavljali.
Građanski rat
U gradu Daraa ljudi su demonstrirali tražeći oslobađanje dvojice studenata uhapšenih zbog vrijeđanja režima. Assad je odgovorio pucanjem u masu, ali su se protesti proširili na Halep, Damask, svuda – 15. marta 2011. izbio je građanski rat. Pobunjenici su formirali Slobodnu sirijsku armiju (FSA), koja je ubrzo uključila i dio vladinih milicija i Tursku, također zauzetu borbom protiv Kurda aktivnih na sjeveroistoku zemlje s YPG milicijama, ogrankom Sirijskih demokratskih snaga (SDF). Autonomni entitet, potonji, koji je branio kurdske većinske oblasti od bilo koga, a podržavali su ga Amerikanci u borbi protiv ISIS-a.
Umjesto toga, na strani režima bili su Rusija, historijski saveznik, ali i Iran i Hezbolah. Sirija je bila podijeljena na četiri regije: jugozapad pod kontrolom Assada, sjeverozapad okupiran od strane pobunjenika, sjeveroistok u rukama Kurda i jugoistok s Islamskom državom, koja je iskoristila haos da proglasi halifat na granici s Irakom. Rat je bjesnio, a režim je bio nemilosrdan: uzvikujući “predaj se ili gladuj” bombardovao je okupirane gradove čak i hemijskim oružjem. Najdramatičnija bitka bila je u Halepu, gdje su Assadove snage, odnosno pobunjeničke snage, na zapadu i istoku, podijelile grad na dva dijela opsjedajući jedni druge od 2012. do 2016. godine.
Konačni pad
Linije su postajale sve nejasnije, a bauk terorizma vrebao je i iza režima i iza njegovih protivnika. Jer, ako su potonji na svojoj strani imali pretpostavljene bivše džihadiste HTS-a (koji dolaze sa fronta al-Nusra u sukobu s IS-om, iako su obije frakcije rođene iz Al-Qaide), Assad je, pored Irana, koji je prisutan sa svojim trupama, imao i Hezbolah za saveznika. Rusi su ipak izabrali Asada i, slanjem svojih vazdušnih snaga da bombarduju pobunjenike, omogućili su mu da pobijedi 2016.
Barem na papiru, dok je nezadovoljstvo nastavilo da tinja povremeno, čak i kroz HTS, koji se distancirao od džihadizma IS-a.
Tako smo došli do prekretnice 27. novembra 2024. godine, uz podršku pobunjenika od strane Turske.
„Nekako“, objašnjava Natalizia, „mora da su dobili neku vrstu zelenog svetla od Sjedinjenih Američkih Država, koje posljednjih godina sve više prepuštaju Bliski istok saveznicima čiji se interesi međusobno spajaju: Izraelu, pa Saudijskoj Arabiji, ali i Turcima. A ovo je da se prije svega posveti igri u Indo-Pacifiku s Kinom, koja se smatra strateški važnijom za međunarodni poredak”. I tako je za samo dvije sedmice, 8. decembra 2024., HTS (sa Sirijskom nacionalnom vojskom) prisilio Bashara al-Assada da pobjegne u Moskvu i Iran da napusti zemlju.
Nakon 13 godina borbi, represije i više od 500.000 žrtava, ovaj put se čini da je građanski rat zaista gotov. Iako se u Siriji još vode borbe. Turska to radi, bombardujući Kurde. I Izrael to čini, bacajući bombe na bivši režimski arsenal da ga odvoji od IS-a i povećava svoje vojno prisustvo na Golanu. „Biće teško“, zaključuje Natalizia, „da se Sirija i mnoge druge zemlje zaista stabilizuju sve dok postoji velika međunarodna konkurencija između Sjedinjenih Država, Kine i Rusije, plus svi njihovi regionalni saveznici. Scenario sličan Hladnom ratu u njegovoj najdubljoj suštini.”
Novopečeni sirijski vođa al-Jolani obećao je toleranciju i za etničke i vjerske manjine, uključujući kršćane. “To je revolucija milosrđa, a ne osvete”, brzo je rekao, namigujući Zapadu i Sjedinjenim Državama, koji su ukinuli nagradu od 10 miliona dolara za njegovu glavu i razmišljaju da skinu HTS sa liste terorističkih organizacija “jer sada govori prave stvari”. Privremeni premijer Mohammed al-Bashir, inženjer elektronike i diplomac islamskog prava, dodao je: “Nećemo govoriti ženama kako da se oblače.”
Hoće li se zaista roditi nova Sirija?
“Asadov pad”, objašnjava historičarka Gabriele Natalizia, “je u svakom slučaju dobra vijest jer će s humanitarne tačke gledišta biti teško učiniti gore od jedne od najautoritarnijih vlada na svijetu”.
