Prvim manevrima koji su započeli 21. oktobra 1596. godine na polju Keresztes u Ugarskoj, osmanska vojska predvođena sultanom Mehmedom III otvorila je trodnevnu krvavu bitku protiv habzburških snaga, ostvarivši dramatičan preokret i pobjedu koja je osigurala osmansku dominaciju u centralnoj Evropi narednih nekoliko decenija
Krajem XVI stoljeća, prostrane ravnice Ugarske ponovo su postale poprište jednog od najdramatičnijih sukoba u historiji centralne Evrope. Dugi rat (1593–1606), vođen između Osmanskog Carstva i Habzburške Monarhije, dostigao je svoj vrhunac u jesen 1596. godine, kada se na polju Keresztes (u osmanskim izvorima poznatom kao Hačova) odigrala jedna od najvećih i najneizvjesnijih bitaka tog doba. Prvi manevri, čarke i strateško razmještanje snaga započeli su 21. oktobra, najavljujući trodnevnu krvavu bitku koja će trajno obilježiti vladavinu sultana Mehmeda III i osigurati osmansko prisustvo u Ugarskoj tokom narednih nekoliko decenija.
Povod za veliku carsku kampanju 1596. godine bili su ozbiljni vojni i politički udarci koje je Osmansko Carstvo pretrpjelo u prethodnim godinama Duge vojne. Gubici u Vlaškoj, Moldaviji i Transilvaniji, kao i Pad Estergoma (Ostrgona) 1595. godine, poljuljali su autoritet Visoke Porte i izazvali nezadovoljstvo među janjičarima i spahijama. U nastojanju da povrati vojnu inicijativu i podigne poljuljani moral armije, mladi sultan Mehmed III odlučio je prekinuti dotadašnju praksu i lično stati na čelo carskog pohoda. Bio je to prvi put nakon smrti njegovog pradjeda Sulejmana Veličanstvenog 1566. godine da osmanski padišah lično predvodi vojsku na evropskom ratištu.
Cilj osmanske armije, koja je u ljeto 1596. godine krenula iz Istanbula, bila je strateški izuzetno važna utvrda Eger (u osmanskoj historiografiji Egri), smještena na sjeveru Ugarske. Eger je predstavljao ključnu kapiju koja je povezivala habzburške posjede u gornjoj Ugarskoj s Transilvanijom, te je dugo vremena bio trn u oku osmanskim vojskovođama. Nakon kratke, ali izuzetno žestoke opsade, osmanske snage zauzele su Eger u oktobru 1596. godine. Međutim, umjesto očekivanog povlačenja na zimovnik, sultan Mehmed III i njegov veliki vezir Damat Ibrahim-paša saznali su da se prema njima kreće ogromna združena kršćanska vojska.
Habzburšku armiju predvodio je nadvojvoda Maximilian od Austrije, uz podršku transilvanijskog kneza Sigismunda Báthoryja. Ova vojska bila je impresivno opremljena, sa snažnim artiljerijskim parkom i velikim brojem prekaljenih njemačkih, mađarskih, valonskih i španskih konjanika i pješaka. Obje strane bile su svjesne da predstojeći okršaj neće biti tek lokalna čarka, nego odlučujući sukob koji će definisati odnos snaga na dunavskom ratištu.
Teren na kojem su se dvije vojske susrele bio je močvaran, usječen malim vodotocima i gustim šipragom nedaleko od sela Mezőkeresztes. Prve jedinice osmanske prethodnice i habzburških izviđača došle su u kontakt 21. oktobra. Tokom tog dana, osmanske lake konjičke snage, uključujući akandžije i spahije, nastojale su opipati puls protivnika, izvidjeti njegove artiljerijske položaje i spriječiti neometano razvijanje habzburških borbenih linija. Ovi početni okršaji 21. oktobra bili su uvod u kompleksno pozicioniranje trupa: Habzburzi su zauzeli čvrste, utvrđene položaje iza močvarnog potoka, oslanjajući se na vatrenu moć svojih topova i musketara, dok je osmanska komanda nastojala pronaći način da iskoristi svoju brojčanu nadmoć i pokretljivost konjice.
Intezitet borbi rastao je narednih dana, da bi kulminaciju doživio 25. i 26. oktobra, u fazi bitke koja je ušla u vojne anale po svom dramatičnom preokretu. Prvog dana opšteg napada, habzburška konjica i pješadija izveli su silovit protunapad, probili osmanske linije i prešli preko močvarnog terena, potiskujući osmanske snage prema centralnom logoru. Disciplinirane njemački i valonski jedinice uspjeli su razbiti prednje odrede i potisnuti janjičare, što je stvorilo opću pometnju u osmanskim redovima.
U jednom trenutku, situacija po osmansku vojsku izgledala je potpuno bezizlazna. Kršćanske trupe prodrle su u sam carski logor, a panika je zahvatila i najbliže sultanovo okruženje. Prema zapisima osmanskih hroničara, poput Pečevije i Naime, sultan Mehmed III bio je duboko potresen i razmišljao o napuštanju bojišta, ali ga je u tome spriječio njegov učitelj i savjetnik Hoca Sadeddin Efendi, koji ga je pozvao na postojanost i podsjetio na dostojanstvo vladara.
Dok su habzburški vojnici u carskom logoru počeli nekontrolirano pljačkati šatore, osigurani u uvjerenju da je pobjeda već izvojevana, došlo je do dotada nezabilježenog preokreta. Logorsko osoblje, komorudžije, kuhari, konjušari, paževi i sluge, nemajući drugog izbora nego da se bore za vlastite živote, dohvatili su sjekire, noževe i batine te iznenada napali rasute i pljačkom obuzete habzburške vojnike.
Ovaj neočekivani otpor iz pozadine izazvao je trenutnu pometnju među habzburškim trupama. Vidjevši rasulo u protivničkim redovima, osmanski zapovjednici uspjeli su brzo konsolidirati razbijene konjičke jedinice. Sa krila je uslijedio silovit, obuhvatni juriš osmanske konjice pod komandom Cafer-paše. Habzburške snage, uhvaćene između podivljale mase u logoru i nadiruće osmanske konjice, potisnute su nazad prema močvarnom području. U nastalom stampedu i rasulu, hiljade habzburških vojnika stradale su u močvari ili pod sabljama osmanskih konjanika. Pobjeda koja je za Habzburge bila na dohvat ruke pretvorila se u potpun slom.
Pobjeda kod Keresztesa imala je ogromne političke, vojne i psihološke posljedice. Za Visoku Portu, ovaj trijumf bio je spas u zadnji čas. Zauzimanje Egera i pobjeda na otvorenom polju učvrstili su osmansku granicu na sjeveru Ugarske i doveli do formiranja novog, Egerskog ejaleta, koji je postao ključno osmansko vojno i administrativno uporište u ovom dijelu Evrope. Sukob je pokazao da, uprkos unutrašnjim krizama i jačanju zapadnoevropske vojne tehnologije, Osmansko Carstvo i dalje raspolaže kapacitetima za izvođenje obimnih operacija i ostvarivanje velikih pobjeda na evropskim ratištima.
Sa druge strane, za Habzburšku Monarhiju poraz kod Keresztesa bio je oštar otrežnjujući udarac. Nade da bi se Dugi rat mogao brzo okončati potpunim potiskivanjem Osmanlija južno od Dunava raspršile su se. Rat se pretvorio u iscrpljujući, pozicioni sukob duž utvrđene granice, koji će trajati još čitavu deceniju, sve do potpisivanja Mirovnog ugovora u Žitvatoroku 1606. godine.
Bitka kod Keresztesa, čiji su prvi manevri započeli 21. oktobra 1596. godine, ostala je zabilježena kao jedna od najmasovnijih bitaka XVI stoljeća. Njen ishod ne samo da je osigurao osmansku dominaciju u centralnoj Evropi za narednih nekoliko decenija, nego je i trajno uticao na geopolitičku kartu Balkana i Podunavlja, potvrđujući da se sudbine velikih carstava često odlučuju u trenucima kada se pobjeda i poraz nalaze na najtanjoj mogućoj granici.
