Dok je Beč vjerovao da će zaposjedanje Bosne biti lagana vojna šetnja, Bošnjaci su priredili carskoj vojsci krvavi džehenem, sve do 20. oktobra 1878. godine, kada je u Velikoj Kladuši pao i posljednji bastion otpora

Dok su evropske kabinete obilazili izvještaji o rutinskom «pacificiranju» nove carske provincije, na krajnjem sjeverozapadu Bosne odvijala se drama koja je do kraja razobličila iluzije Beča. Skoro dva mjeseca nakon pada Sarajeva, Velika Kladuša pružala je otpor, postavši posljednja tačka otpora i simbol nepokornosti jednog naroda prepuštenog samom sebi.

Kada je Bečki kongres u ljeto 1878. godine dao mandat Habzburškoj monarhiji da okupira i upravlja Bosnom i Hercegovinom, u vojnim krugovima Dvojne Monarhije prevladavalo je uvjerenje da će oružana operacija proteći bez većih potresa. Računalo se na vojnu superiornost, modernu artiljeriju i rasulo osmanske administracije. Međutim, stvarnost na terenu bila je dramatično drugačija. Bosna i Hercegovina nije dočekala austrougarske trupe s cvijećem, nego s oružjem u rukama.

Početkom augusta 1878. godine, komandant Bosne Smail Haki Selmanović izdao je historijsku Objavu. U njoj je pozvao sve žitelje, „Islame, Hristjane i Latine“, da se složno odupru neprijatelju. Zanimljivo i izuzetno važno za razumijevanje tadašnjeg političkog trenutka: u cijelom tekstu Objave pominju se isključivo Bosna, njeno stanovništvo i njena prošlost, dok o Turskoj i sultanu nema ni riječi. Bila je to jasna deklaracija autohtonog bosanskog otpora. Bosanska Narodna vlada, ostavljena bez ikakve vanjske pomoći i diplomatske zaštite, organizovala je oružanu odbranu koja će iznenaditi i najiskusnije geostratege tog doba.

Glavnina ustaničkog otpora skršena je ulaskom austrougarskih trupa u Sarajevo 19. augusta 1878. godine. Komandant okupacionih snaga, general Filipović, izvijestio je cara o zauzeću grada pišući o „nevjerovatnim pojavama divljeg fanatizma“ i borbi koja se „kao najgroznija zamisliti može“. U prvim danima po ulasku u grad, general je uveo prijeki sud (Standgericht), prethodno uspostavljen u Doboju, te naredio izuzetno oštre kazne. Engleska štampa s negodovanjem je zabilježila da su iz osmanske vojne bolnice izbačeni svi ranjeni ustanici, dok je više od 600 zarobljenika deportirano u logor u Olomoucu, gdje su ostali sve do kraja 1879. godine.

Procjena Beča bila je da će za zaposjedanje zemlje biti dovoljno 82.000 vojnika. Međutim, žestina otpora primorala je Austro-Ugarsku na stalnu mobilizaciju, pa je na kraju okupacioni korpus narastao na zastrašujućih 200.000 ljudi. S druge strane, ustaničke snage, koje je Beč procjenjivao na oko 93.000 boraca, bile su skoro u potpunosti sačinjene od domaćeg bosansko-muslimanskog stanovništva. U tim redovima izronila su imena izuzetnih komandanata, poput Muhameda Hadžijamakovića ili čuvenog pljevaljskog muftije Mehmeda Vehbija Šemsekadića.

Međutim, dok se u centralnim i istočnim dijelovima zemlje otpor postepeno gasio nakon pada Sarajeva i spajanja trupa s generalom Stevanom Jovanovićem u Hercegovini tek početkom oktobra kod Konjica, na sjeverozapadu Bosne drama je tek dostizala svoj vrhunac.

Ljuti Krajišnici nisu ustuknuli ni kada su saznali da je glavni grad pao i da su ostali potpuno sami. Vijesti o masovnom naoružavanju i pokretima u Bosanskoj krajini natjerale su austrougarski Generalštab na formiranje masovne 2. armije pod komandom generala ponovo mobilisanih jedinica. Ta armija brojala je 159 pješadijskih bataljona, 30 konjičkih eskadrona sa 300 topova i preko 260.000 ljudi.

Nalazeći se na udaru generala Sameca, branioci su kraj avgusta i početak septembra obilježili žestokim otporom kod Ključa. Iako su nakon trodnevnih krvavih borbi morali odstupiti u šume, okupatoru su nanijeli gubitke od 313 poginulih i ranjenih. Za austrijske komandante bio je to šok: gradić je pružio snažniji i organiziraniji otpor nego samo Sarajevo.

Sljedeća velika prepreka bio je Bihać. Pod vodstvom Husein-bega Karabegovića, oko 15.000 branitelja okupilo se oko gradskih bedema. Kada je general Zach sedmog septembra napao Bihać iz pravca Zavalja, doživio je pravi vojnički debakl. Zbog guste magle, žestokog otpora na položajima kod Žegara i neprekidnog pristizanja novih ustaničkih snaga, Zach se pred sumrak morao povući, ostavljajući iza sebe 98 mrtvih i preko 400 ranjenih vojnika. Bihać je odolijevao punih trinaest dana, trpeći strahovita bombardovanja, sve dok 19. septembra vođe otpora, u želji da spriječe potpunu stradanje civila, nisu predale tvrđavu. Ali ni tada najuporniji borci nisu položili oružje, povukli su se prema Cazinskoj krajini, riješeni da se bore do posljednjeg daha.

Posljednji organizovani linijski okršaj odigrao se šestog i sedmog oktobra na Pećkim brdima, između Pećigrada i Bužima. Branitelji iz Bužima, Jezerskog, Vrnograča i Cazina, koje su predvodili hadži Hasan Salkić i hadži Ibrahim Medinelija, stajali su gotovo goloruki naspram dalekosežne artiljerije i prekaljenih bataljona generala Rheinlandera.

Bila je to borba bez nade u pobjedu, ali vođena iznimnim moralnim kodeksom. Na Pećkim brdima, prema svjedočanstvima savremenika, palo je između 300 i 500 bošnjačkih branitelja. Njihovi mezari, poput onih na lokalitetu Šehiti kod Gornje Koprivne, i danas svjedoče o tridesetorici boraca koji su dali čvrsto obećanje da se neće povući niti predati. U tim borbama poginula su i 53 austrougarska oficira, dok ih je 205 ranjeno.

Nakon kraha na Pećkim brdima, Rheinlander je devetog oktobra razoružao Podzvizd, a sutradan se, nakon teških pregovora, predao i herojski Bužim. Činilo se da je čitava Bosna konačno pokorena.

Međutim, na samoj granici, u utvrdi Velike Kladuše, grupa branitelja odbijala je prihvatiti kapitulaciju. Dok je čitava zemlja već bila pod kontrolom habzburških namjesnika, a prijeki sudovi radili punom parom od Sarajeva do Tuzle, Kladuša je stajala sama, izolovana od ostatka svijeta.

Saznavši da jedna manja utvrda u Kladuši još uvijek pruža otpor i odbija predati oružje, general Rheinlander bio je primoran pokrenuti svoje trupe natrag ka krajnjem sjeverozapadu. Dopremivši artiljeriju i opkolivši utvrđenje, uslijedili su posljednji pregovori pod prijetnjom potpunog uništenja. Vidjevši da je zemlja okupirana i da je svaka dalja žrtva uzaludna, branioci Velike Kladuše konačno su pristali na predaju 20. oktobra 1878. godine. Tog dana, ulaskom austrougarskih trupa u Veliku Kladušu, zvanično je okončana vojna akcija okupacije Bosne i Hercegovine.

Konačni bilans austrijskog Kriegsarchiva zabilježio je oko 60 većih i manjih bitaka tokom tromjesečne kampanje. Austro-Ugarska je, prema vlastitim podacima, izgubila oko 6.000 vojnika i oficira (946 poginulih, 3.980 ranjenih i 272 nestala). Bio je to krvav ulazak jedne evropske carevine u provinciju za koju je vjerovala da će je zauzeti “s jednim muzičkim orkestrom”.