U islamskoj historiografiji, tekstovi koji sabiru biografije savremenika, stanovnika iste regije ili poslenika iste naučne i umjetničke discipline nazivaju se tabakat. Te knjige hronološki predstavljaju sukcesivne generacije i obuhvataju desetine hiljada pjesnika, umjetnika i naučnika. Upravo na tim stranicama prvi put susrećemo historijske zapise o znamenitim ženama

Svjetski dan žena, koji se obilježava osmog marta, nastao je početkom 20. stoljeća u okviru socijalističkog pokreta u SAD-u. S vremenom su ga preuzeli feministički pokreti, a Ujedinjene nacije su ga zvanično priznale 1975. godine. Historija ženskih pokreta, podijeljena u tri vala, manifestirala se na različite načine u svim sferama, od politike do umjetnosti. U tom kontekstu, pitanje položaja žene u islamu redovno izbija u prvi plan, ostajući jedna od najčešće istraživanih tema u oblasti kulture i historiografije.

Posljednjih godina romani, filmovi i serije o znamenitim ženama iz islamske i osmanske historije privlače ogromnu pažnju. Među ashabima, savremenicima poslanika Muhammeda koji su prihvatili i širili njegov nauk, bio je velik broj izuzetno poštovanih žena. Arapska kinematografija je u više navrata osvijetlila njihove živote, no ako se okrenemo osmanskoj književnoj baštini, u toj se oblasti posebno izdvaja jedno biografsko djelo: “Meşahirü'n-nisa” (Znamenite žene).

Riječ je o dvotomnoj studiji osmanskog učenjaka Hadži Mehmeda Zihnija Efendije, objavljenoj 1878. godine, koja donosi biografije 1.165 žena zaslužnih za razvoj nauke, umjetnosti, književnosti i politike u islamskoj historiji.

U islamskoj historiografiji, tekstovi koji sabiru biografije savremenika, stanovnika iste regije ili poslenika iste naučne i umjetničke discipline nazivaju se tabakat. Te knjige hronološki predstavljaju sukcesivne generacije i obuhvataju desetine hiljada pjesnika, umjetnika i naučnika. Upravo na tim stranicama prvi put susrećemo historijske zapise o znamenitim ženama.

Ova se djela, karakteristična za islamski svijet, počelo pisati već s prvim stoljećem islama. Iako u toj duboko ukorijenjenoj tradiciji ne nalazimo rane knjige posvećene isključivo ženama, što se ponekad pogrešno tumači kao posljedica pristrasnosti, stvarnost je znatno drugačija. Unutar unificiranih tabakat djela, biografije žena često su formirale posebne tomove ili zasebne odjeljke, čime im je davano ravnopravno historijsko priznanje.

Do dolaska 19. stoljeća, književne forme u Osmanskom Carstvu počinju se transformirati. Mehmed Zihni Efendi, jedan od najistaknutijih intelektualaca tog doba, napisao je prvu ozbiljnu i detaljnu studiju o biografijama žena na turskom jeziku.

Stekavši vrhunsko obrazovanje pred vodećim alimima u Istanbulu i Aleksandriji, Zihni Efendi je karijeru započeo kao pisar i korektor u Matbaa-i Amire, prvoj zvaničnoj štampariji Osmanskog Carstva. Nakon desetljeća rada u izdavaštvu, posvetio se pedagoškom radu. Predavao je arapski jezik i vjerske nauke u čuvenoj Carskoj gimnaziji u Galati (Galatasaray Mektebi Sultani), dok je istovremeno predsjedavao komisijama Ministarstva obrazovanja i pisao udžbenike.

Zihni Efendi je bio autoritet u gramatici, teologiji, historiji i književnosti. Za svoj rad odlikovan je visokim državnim medaljama, a ostvario je i međunarodno priznanje. Njegova djela poslata su na Međunarodni kongres orijentalista u Stokholmu 1889. godine, gdje je, na prijedlog kongresa, nagrađen zlatnom medaljom ujedinjenih kraljevina Švedske i Norveške. Ta se medalja i danas čuva u Muzeju Gimnazije Galatasaray.

Pored toga, Zihni Efendi je autor prve vjerske početnice (ilmihal) namijenjene isključivo ženama. Njegova djela “Hanımlar İlmihali” (Ženski ilmihal) i “Kızlar Hocası” (Učitelj djevojčica) služila su kao udžbenici prilagođeni različitim uzrastima, što ga svrstava među najznačajnije osmanske prosvjetitelje koji su se zalagali za sistematsko obrazovanje žena.

Zihni Efendijevo kapitalno djelo “Meşahirü'n-nisa” ne ograničava se na samo jednu društvenu ulogu. U njemu su sabrane biografije pjesnikinja, pjevačica, učiteljica, sufijskih pravovjernica, vladarki i doktorica. Knjiga sadrži poglavlja poput: Žene historičarke, Islamske pravnice poznate po bogobojaznosti, Žene čuvene po besjedništvu, Žene poznate po kaligrafiji pa sve do Žena čije su izreke postale narodne poslovice.

Autor je pisanjem ovog djela nastojao ostvariti tri jasna cilja. Prvi je vrednovanje prema zaslugama: Predstaviti žene koje su se istakle u umjetnosti, društvu i nauci ne kroz prizmu njihovog spola, već na osnovu njihovih dostignuća, čime je podsticao mlade učenice da razvijaju vlastite potencijale. Drugi su Moralni uzori: Ponuditi biografije žena visokih etičkih načela koje mogu služiti kao uzor budućim naraštajima. Treći je ddukacija: Pružiti čitaocima šire obrazovanje iz oblasti historije, religije i umjetnosti.

Prema Zihni Efendiji, posmatranje islama kao religije zasnovane isključivo na tekstu, bez uvažavanja života poslanika Muhammeda i konteksta vremena, vodi do pogrešnih zaključaka. Sa stajališta islamske doktrine, superiornost pojedinca ne određuje se spolom, već konceptom takvabogobojaznosti i moralne odgovornosti. Izrazi superiornosti ili inferiornosti u potpunosti su proporcionalni čovjekovom etičkom djelovanju, pri čemu se muškarac i žena posmatraju kao dvije komplementarne polovine jedne cjeline.

Struktura knjige započinje biografijama Poslanikovih supruga, kojima je posvećeno odjeljak ümmahatu'l-mü'minin (majke vjernika), te njegovih kćeri i srodnica, a nastavlja se pregledom žena koje su historijski zabilježene po svojoj hrabrosti, poput onih koje su pretrpjele mučenja zbog svojih uvjerenja.

Među stotinama fascinantnih sudbina, posebno se izdvaja biografija Fatime al-Fakih, učenjakinje iz 12. stoljeća. Fatima, kćerka čuvenog islamskog pravnika Alaeddina Samarkandija, bila je vrhunski stručnjak u oblasti prava. Njen otac nije donosio nikakve pravne presude bez konsultacija s njom.

Kada je došlo vrijeme za njenu udaju, Fatima je pred brojne prosce postavila nesvakidašnji uslov: mladoženja je morao napisati najbolju glosu (stručni komentar) na kapitalno djelo njenog oca, čime bi dokazao svoje naučno majstorstvo. Mnogi imućni i utjecajni prosci su odbijeni jer nisu zadovoljili taj kriterij. Na kraju je mladi učenjak Alaeddin al-Kasani, učenik njenog oca, napisao komentar koji je oduševio i Fatimu i Samarkandija. Fatima i Alaeddin su se vjenčali, a al-Kasani, koji je izuzetno poštovao svoju suprugu, tokom čitavog života konsultirao se s njom o svim pravnim pitanjima i nijedan rad nije objavljivao bez njenog odobrenja.

Djelo “Meşahirü'n-nisa”, koje je iz zaborava istrgnulo priču o Fatimi i stotinama drugih žena, ostavilo je dubok trag u islamskom svijetu, a ubrzo nakon objavljivanja prevedeno je i na persijski jezik u Teheranu, ostajući trajno svjedočanstvo o intelektualnoj snazi žena Istoka.

IZVOR: Bosna.hr, GZT