O najstarijoj razglednici u Bosni i Hercegovini ne može se govoriti sa sigurnošću, ali neka istraživanja sugerišu da je nastala 1878. godine i da je za potrebe ove razglednice korištena fotografija Sarajeva nastala prije izgradnje Vijećnice, rušenja Careve ćuprije i regulisanja toka rijeke Miljacke. Pored razglednica Sarajeva, svakako su nakon 1878. godine vrlo brzo nastale i distribuirane i razglednice drugih bosanskohercegovačkih gradova.
Tokom stoljeća i po postojanja, razglednica se iz originalne forme komunikacije, suvenira i čuvara uspomena transformirala u jedan od važnih izvora za proučavanje oblikovanja gradova, predjela i ukupnog lokalnog kulturnog naslijeđa. lako je razvojem novih komunikacionih tehnologija skoro izumrla, dokumentarna i društvena vrijednost razglednice ostaju trajne kategorije u upoznavanju i tumačenju prošlosti. Razglednice sa motivima gradova i predjela uvjerljivo dokumentuju društvene, ekonomske, političke, historijske i etnografske karakteristike epohe u kojoj su nastale. Svojim vizuelnim zapisima svjedoče o razvojnim procesima naselja, arhitektonskim poduhvatima, privrednim kretanjima, spomeničkom nasljeđu, stanovništvu, migracijama i dr.
U Bosni i Hercegovini se savremeni poštanski saobraćaj razvija od polovine 19. stoljeća u skladu s aktuelnim društveno-ekonomskim i političkim stanjem i tehničkim dostignućima koje je bilo moguće primijeniti na teritoriji tadašnjeg Osmanskog carstva. Nakon austro-ugarske okupacije 1878. godine, poštanske prilike u BiH se nešto unapređuju, pa je saglasno tome slijedila i pojava prvih dopisnih karata i razglednica kao novog sredstva poštanske komunikacije.
O najstarijoj razglednici u Bosni i Hercegovini ne može se govoriti sa sigurnošću, ali neka istraživanja sugerišu da je nastala 1878. godine i da je za potrebe ove razglednice korištena fotografija Sarajeva nastala prije izgradnje Vijećnice, rušenja Careve ćuprije i regulisanja toka rijeke Miljacke. Pored razglednica Sarajeva, svakako su nakon 1878. godine vrlo brzo nastale i distribuirane i razglednice drugih bosanskohercegovačkih gradova.
Ipak, činjenica je da do kraja 19. stoljeća još nije bilo masovne upotrebe razglednica u Bosni i Hercegovini, kako se to već uobičajilo u Evropi. O tome svjedoči popularizacija ovog vida korespondencije u sarajevskom časopisu Nada 1902. godine, gdje objavljivanje primjerka razglednice Beča građanima upućuje poziv da iste koriste za međusobno dopisivanje. U isto vrijeme se sugeriše izdavačima, knjižarima, gradskim vlastima i turističkim mjestima da pristupe štampanju razglednica svojih krajeva, a radi propagande. Izuzetak nije bila ni Bijeljina, grad čiju transformaciju možemo pratiti na razglednicama iz tog perioda.
Nakon uspostavljanja austro-ugarske vlasti u Bosni i Hercegovini od 1878. godine, uz dalji razvoj privrede, Bijeljina djelimično mijenja svoju fizionomiju orijentalne kasabe i dobija prve elemente karakteristične za urbana evropska naselja. Uz nekoliko postojećih sakralnih i javnih objekata nastalih prije 1878. godine (Atik džamija, džamije Mehmeda Saliha Vedžihi-paše, Ahmed age Krpića i Ahmet bega Salihbegovića, opštinska zgrada – Beledija, pravoslavna crkva Sv. Georgija, zgrada Konaka), do Prvog svjetskog rata u Bijeljini se podiže više novih reprezentativnih javnih građevina (Prva komunalna škola, Hotel „Drina” Trgovačaka škola, nova Srpska osnovna škola, Zemaljska banka, Srpska štedionica, električna centrala, nova zgrada gradske opštine, više objekata u vojnom lageru), te brojne građevine privredne i stambene namjene. Istovremeno, u gradu se podižu i novi vjerski objekti (sinagoga, katolička crkva, Dašnica džamija).
Od 1878. godine pa do prvog urbanističkog plana polovinom 20. stoljeća, centar trgovačkog i zanatskog života Bijeljine predstavlja čaršija koju su činile Stara, Janjica i Nova čaršija, žitna pijaca ispred zgrade Konaka i prva zelena pijaca na mjestu spajanja sve tri čaršije. Zalaganjem Opštinskog vijeća od 1892. do 1893. godine, u Bijeljini se pod nadzorom stručnjaka Johana Kajzera i Georga Buhmajera, na prostranom i zapuštenom prostoru Pašića meraje, u blizini centra grada podiže veliki park. Nedaleko odatle, preko puta Konaka, uz prostor Atik-džamije, uređen je i tzv. “mali park” koji je također imao svoju kestenovu aleju. Na južnoj strani ovog parkića bio je drveni paviljon-kafana pod nazivom “Luft-kafe”, a sa sjeverne strane muslimanska čitaonica „kiraethana”, podignuta 1899. godine. Većina nabrojanih objekata i prostornih cjelina pojaviće se kao motivi na razglednicama Bijeljine, izdavanim do Prvog svjetskog rata. U muzejskoj kolekciji one su zastupljene sa četrdeset i dva primjerka, što je samo jedan dio bogate produkcije iz ovog perioda, kako potvrđuju primjerci sačuvani na različitim kolekcionarskim i drugim internet stranicama.
Od 1918. do 1941. godine, u vrijeme Kraljevine SHS/Jugoslavije, među razglednicama Bijeljine iz kolekcije Muzeja Semberije izdvajaju se dvije grupe. Prva su primjerci razglednica objavljeni u godinama nakon Prvog svjetskog rata koji imaju dijelom preštampane i ponovo kolorisane ranije korišćene motive sa novim nazivima (Trg Kralja Petra, Hotel „Srbija”, Oficirski paviljon, Vilzonova ulica, Vojnička kasarna) kao i nove slikovne prikaze (Srpska štedionica, Gimnazija, Bijeljina opšti izgled, Srpska crkva sa ikonostasom, Gradsko poglavarstvo Žitni trg, Stara čaršija, Sokolski dom). U drugoj grupi, u kasnijoj fazi, nakon 1931. godine, bijeljinske razglednice prate opšti trend sa dominantnom bojom sepije i bijelim paspartuom duž ivica (panorama Bijeljine, Trg ispred gradskog poglavarstva, Aleksandrova ulica, Gimnazija, mozaik razglednica sa centralnim motivom spomenika Kralju Petru). I njihovi motivi odnose na nove gradske objekte i preoblikovane prostorne cjeline (npr. Gimnazija podignuta 1926., trg pred Gradskim poglavarstvom sa spomenikom kralju Petru od 1937. godine). Iz ovog perioda muzej posjeduje dvadeset i sedam primjeraka.
Period nove Jugoslavije nakon Drugog svjetskog rata, u kolekciji razglednica Bijeljine u Muzeju Semberije zastupljen je sa četrdeset i dva primjeraka izdavanih do 1992. godine. Razglednice štampane do šezdesetih godina 20. stoljeća zadržale su karakteristike predratnih serija sa mat fotografijama u crno-bijeloj ili sepija varijanti i odnose se na panoramski prikaz istočne strane grada sa objektima gradske uprave, Konaka i muslimanske čitaonice kiraethane u prvom planu, kao i zapadnog dijela grada gdje je centralni motiv džamija Mehmeda Saliha Vedžihi-paše sa haremom koja se nalazila u Janjici čaršiji od 1835. do 1963. godine. U istom stilu štampane su i razglednice sa motivom Fiskulturnog doma, Hotela Drina, Trga Oslobođenja i Nove zelene pijace. Šezdesete godine 20. stoljeća donose savremenu štampu razglednica sa plastificiranim sjajnim aversom, ali i nove gradske motive. Prvim urbanističkim planom Bijeljine iz 1957. godine počinje promjena izgleda centra Bijeljine i izgradnja prvih višespratnih stambenih objekata (Neboder, Lozničanka, Cik-cak i dr), podizanje nekoliko javnih objekata značajnih za funkcionisanje zajednice (Poljoprivredna škola, Dom omladine, zgrada suda, vodotoranj) kao i regulacija samog centralnog gradskog trga koji će dobiti ime Trg oslobođenja. Ovim aktivnostima potpuno je nestalo staro gradsko jezgro koje su činile nekadašnje zanatsko-trgovačke čaršije. Sve ove promjene prate nove serije razglednica koje su u prvoj fazi reprodukcije crno-bijelih fotografija, a kasnije u koloru. Tokom sedamdesetih i osamdesetih godina 20. stoljeća sa novim graditeljskim poduhvatima pojavljuje se još nekoliko motiva bazen u banji Dvorovi kod Bijeljine, novi hotel Krin”, motel “Tenk” na Obriježi.
Jedinstven primjerak razglednice objavljen je 1991. godine kao reprint izdanje sa motivom spomenika Kralju Petru Prvom iz 1937. godine. Ovo se naravno može povezati sa buđenjem srpskog nacionalizma tokom 90-ih godina prošlog stoljeća. Spomenik Kralju Petru Prvom Karađorđeviću u Bijeljini, podignut 1937, srušen 1941, podiže se i obnavlja 1993. godine. Važna napomena na razglednici je „Autor projekta obnove i izgradnje (spomenika) akademski vajar Zoran Jezdimirović”. Sa ovim primjerkom zaokružuje se kolekcija razglednica stare Bijeljine u Muzeju Semberije nastalim u periodu nešto dužem od jednog vijeka.
Razglednice Bijeljine do 1945. godine svjedoče i o preduzetničkoj inicijativi lokalnih pojedinaca koji se pojavljuju kao izdavači različitih serija. Nakon prilično obimne produkcije razglednica Bijeljine do 1914. godine, prema stanju u kolekciji muzeja možemo reći da se broj motiva i raznovrsnost primjeraka izdatih do Drugog svjetskog rata i kasnije sve do kraja 20. stoljeća, znatno smanjuje. Njihovo objavljivanje je i dalje uglavnom zasnovano na pravilu “razglednice s povodom”, odnosno u direktnoj vezi sa nastankom novih prostornih cjelina, objekata i dr. Međutim, smanjena ponuda razglednica, posebno u drugoj polovini 20. stoljeća, nastupa kao posljedica novih društveno-ekonomskih okolnosti bez mogućnosti privatne inicijative i svakako pozicioniranja Bijeljine kao naselja bez značajnijih turističkih i drugih atrakcija, sa smanjenom fluktuacijom one vrste stanovništva i posjetilaca kojima su razglednice bile važno sredstvo komunikacije ili poželjan suvenir. Ovome svakako doprinosi i činjenica da je zlatno doba razglednica s početka 20. stoljeća bilo zauvijek završeno, i da je uprkos i dalje velikoj i sve savremenijoj produkciji, interes konzumenata za razglednice generalno, na svjetskom nivou, opadao sa protokom stoljeća. Nasuprot tome, vrijednost razglednica kao istraživačkog artefakata na presjeku historije, nauke, tehnologije i kulture postajala je sve veća i one su danas postale nezaobilazan izvor u rasvjetljavanju mnogih segmenata prošlosti.
Izvor: Tanja Lazić; Razglednice stare Bijeljine iz kolekcije Muzeja Semberije
